پیام خراسان - کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران (در سال ۳۴۱ هجری)»، یکی از منابع ارزشمند جغرافیایی و تاریخی جهان اسلام، با روایت مشاهدات مسعر بن مهلهل خزرجی، مشهور به ابودلف، تصویری از شهرها، معادن، راههای ارتباطی، آداب و رسوم و ویژگیهای طبیعی ایران در سده چهارم هجری ارائه میدهد.
به گزارش خبرگزاری صداوسیما ، کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران (در سال ۳۴۱ هجری)»، ترجمه فارسی سید ابوالفضل طباطبایی از رساله دوم ابودلف مسعر بن مهلهل خزرجی است که در سال ۱۳۵۴، همراه با تعلیقات و تحقیقات ولادیمیر مینورسکی، از سوی انتشارات زوار منتشر شده است.
ابودلف مسعر بن مهلهل خزرجی از جهانگردان، جغرافیدانان، معدنشناسان و شاعران برجسته سده چهارم هجری به شمار میرود. ابن ندیم از او با عنوان «جوّال» (بسیار سفرکننده) یاد کرده و ثعالبی و زکریای قزوینی نیز او را جهانگردی دانستهاند که با سفر به سرزمینهای گوناگون، اطلاعات ارزشمندی از ویژگیهای جغرافیایی، طبیعی و اجتماعی آنها گردآوری کرده است. گفته میشود وی بیش از نود سال عمر کرد و بخش مهمی از زندگی خود را در سفر و مشاهده سرزمینهای مختلف سپری کرد.
ابودلف در سال ۳۳۱ هجری قمری، به همراه هیأتی از دربار سامانیان راهی چین شد. او در مسیر رفت و بازگشت، از سرزمینهایی، چون هند، ترکستان، تبت، فارس، آذربایجان و ارمنستان دیدن کرد و حاصل این سفرها را در قالب رسالههایی به رشته تحریر درآورد. بخشهایی از گزارشهای او در آثار یاقوت حموی، ابن ندیم و زکریای قزوینی نیز نقل شده و از دقت او در توصیف شهرها، راهها، معادن، مراکز علمی و فعالیتهای اقتصادی حکایت دارد.
کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران» شرح سفری است که از شیز در آذربایجان آغاز میشود و پس از عبور از شیروان، باکو، تفلیس، اردبیل، شهرزور، کرمانشاه، همدان، ری، طبرستان، قومس، نیشابور، طوس، هرات، اصفهان و شهرهای خوزستان ادامه مییابد. نویسنده در این مسیر، علاوه بر معرفی ویژگیهای جغرافیایی شهرها، به معادن طبیعی، راههای ارتباطی، آداب و رسوم مردم، فعالیتهای اقتصادی و گاه باورهای عامیانه نیز اشاره کرده است.
یکی از ویژگیهای مهم این اثر، اتکای نویسنده به مشاهدات میدانی است. ابودلف ضمن بررسی مرزها، شهرها، راهها و فعالیتهای اقتصادی، برخی از دیدگاههای جغرافیدانان پیش از خود را نیز نقد و اصلاح کرده و اطلاعات تازهای درباره سرزمینهای مختلف ارائه داده است؛ موضوعی که سبب شده بسیاری از پژوهشگران، از جمله جورج سارتون، دومیلی، استنفلد و نفیس احمد، او را از پیشگامان اندیشه جغرافیایی در جهان اسلام بدانند.
این سفرنامه افزون بر ارزش تاریخی، از منظر مطالعات جغرافیایی، معدنشناسی، تاریخ شهرها و شناخت ساختارهای اجتماعی ایران در سده چهارم هجری نیز از منابع مهم به شمار میرود. نویسنده در کنار توصیف معادن، ویژگیهای طبیعی و اقتصادی شهرها، گاه روایتهای محلی، شنیدهها و باورهای عامه را نیز ثبت کرده است که بر اهمیت مردمشناختی اثر میافزاید.
تصحیح این اثر توسط ولادیمیر فدورویچ مینورسکی، ایرانشناس برجسته روس، انجام شده است. مینورسکی با نگارش مقدمه و توضیحات پژوهشی، نقش مهمی در معرفی ابودلف و اعتبارسنجی این سفرنامه ایفا کرده و زمینه استفاده پژوهشگران از این اثر را فراهم ساخته است.
کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران (در سال ۳۴۱ هجری)» با شماره کتابشناسی ۸۶۹۴۳۶ در مخازن سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نگهداری میشود و در اختیار پژوهشگران قرار دارد. گفتنی است، بخشهایی از کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران (در سال ۳۴۱ هجری)» در قالب فایل PDF، در پیوست این خبر بارگذاری شده و برای مطالعه پژوهشگران و علاقهمندان در دسترس است.