پیام خراسان - ایرنا / آیین نمایشی «تعزیه زعفرجن» یکی از سنتهای مذهبی و آیینهای کهن شهرستان بشرویه در خراسان جنوبی است که هر سال در روز دهم محرم، همزمان با عاشورای حسینی، با حضور مردم این منطقه برگزار میشود و جلوهای از ارادت و باورهای مذهبی مردم این دیار به نهضت عاشورا را به نمایش میگذارد.
در این آیین تعزیه، روایت حضور «زعفرجن» و گروهی از اجنه در واقعه کربلا بازآفرینی میشود؛ بر اساس این روایت، زعفرجن به همراه جمعی از اجنه برای یاری امام حسین(ع) و یاران ایشان به صحنه میآید و آمادگی خود را برای حضور در میدان نبرد اعلام میکند، اما امام حسین(ع) پیشنهاد او را برای جنگ نمیپذیرد و خطاب به او میفرماید: «خداوند تو را بیامرزد، تو به وظیفهات عمل کردهای، اما امروز باید حجت تمام شود.»
تعزیه زعفرجن که در میان مردم بشرویه جایگاه ویژهای دارد، با حضور گروهی از بازیگران محلی اجرا میشود و فضای خاصی از سوگواری و روایت تاریخی واقعه عاشورا را در این منطقه شکل میدهد، در این آیین، نقش زعفرجن در مرکز توجه قرار دارد و گروهی از افراد که نقش اجنه را ایفا میکنند او را همراهی میکنند.
بازار
تعداد افرادی که در این مراسم نقش اجنه را بر عهده دارند معمولا بین ۲۰ تا ۳۰ نفر است، این افراد با پوشش و آرایشی خاص که متناسب با فضای تعزیه طراحی شده در مراسم حضور مییابند و در کنار زعفرجن حرکت میکنند.
در میان همراهان زعفرجن، فردی به عنوان سردسته اجنه حضور دارد که با در دست داشتن علم، به عنوان «علمدار» در پشت سر زعفرجن حرکت میکند، همچنین فرد دیگری در نقش خدمتکار زعفرجن قرار دارد که وسیلهای چوبی و چهارضلعیشکل از جنس چوب درخت گردو یا چنار را بر فراز سر او نگه میدارد.
این وسیله چوبی که در میان مردم محلی به «چرخچه» معروف است، به دلیل شباهت آن به دستگاه سنتی نخریسی چنین نامگذاری شده است و چرخچه به عنوان سایهبان یا سایهانداز بر بالای سر زعفرجن قرار میگیرد و یکی از عناصر نمادین این آیین به شمار میرود.
در پشت سر این افراد، دیگر جنیان قرار میگیرند که از نظر جایگاه و رتبه با یکدیگر تفاوتی ندارند و به صورت گروهی در اجرای این آیین نمایشی مشارکت میکنند. هماهنگی حرکتها، لباسها و حضور جمعی این افراد فضای خاصی به اجرای تعزیه میبخشد.
یکی از ویژگیهای قابل توجه این مراسم، نقش بانوان بشرویهای در آمادهسازی لباسهای تعزیه است، دوخت لباسهای مخصوص این آیین توسط بانوان هنرمند منطقه انجام میشود و مهارت خیاطی در این زمینه به صورت موروثی از مادران به دختران منتقل شده است؛ موضوعی که نشاندهنده مشارکت گسترده جامعه محلی در حفظ و تداوم این سنت مذهبی است.
تعزیه زعفرجن علاوه بر جنبههای آیینی و مذهبی، بخشی از میراث فرهنگی ناملموس منطقه نیز به شمار میرود و به دلیل قدمت، ویژگیهای خاص نمایشی و جایگاه آن در فرهنگ مردم بشرویه، در فهرست آثار معنوی کشور به ثبت رسیده است.
این آیین هر سال با استقبال گسترده مردم بشرویه و مناطق اطراف برگزار میشود و علاوه بر زنده نگه داشتن یاد و پیام عاشورا، نمونهای از پیوند باورهای مذهبی، هنر آیینی و سنتهای بومی در فرهنگ مردم خراسان جنوبی محسوب میشود.
چالشهای پیشروی تعزیه «زعفرجن» در بشرویه
با وجود ثبت ملی و جایگاه فرهنگی تعزیه زعفرجن در بشرویه، البته این آیین با چالشهایی روبهرو است، از جمله مهمترین آنها کاهش مشارکت نسل جوان است؛ بهگونهای که گرایش بیشتر جوانان به فرهنگهای جدید و فضای مجازی، حضور و مشارکت آنان در آیینهای سنتی را کاهش داده است و از سوی دیگر، تغییر الگوهای زندگی و مهاجرت نیز فرصت و زمینه توجه به آیینهای بومی را محدود کرده است.
همچنین برخی اجزای این آیین، از جمله حضور نمادین اجنه در روایت تعزیه، برای برخی گروهها کمتر شناخته شده و گاه موجب طرح دیدگاهها و برداشتهای متفاوت مذهبی و فرهنگی میشود.
محمدرضا شریفی، پژوهشگر فرهنگ عامه و استاد دانشگاه بیرجند، در مقالهای با عنوان «بررسی آیینهای عاشورایی در خراسان جنوبی» (نشریه پژوهشهای فرهنگی، ۱۴۰۱) تعزیه زعفرجن را جلوهای شاخص از فرهنگ عاشورایی بشرویه میداند که آمیزهای از باورهای مذهبی و سنتهای بومی است و در شکلگیری هویت فرهنگی این منطقه نقش دارد.
به گفته او، تداوم این آیین نیازمند حمایت و توجه مستمر است، در غیر این صورت در معرض کمرنگ شدن و فراموشی قرار خواهد گرفت.
اما آیا زعفر جِنّی در کربلا حاضر بود؟
طبق بررسیهای صورت گرفته باید گفت که سند این داستان در کتاب روضه الشهدای ملا حسین کاشفی سبزواری است و مولف در این کتاب چنین ادعایی را اظهار کرده است؛ گرچه این کتاب سندا ضعیف است، اما به دلیل مؤیدات مختلف بزرگان شیعه از جمله مرحوم آیت الله بهجت که مسئله زعفر جنی را نقل می کردند و از طرفی با توجه به تاییدات بزرگان در زمان مرحوم آیت الله بروجردی، می توان اصل حضور زعفر جنی در عاشورا و اعلام آمادگی و اذن مبارزه از حضرت را اثبات کرد.
بشرویه در فاصله حدود ۳۰۰ کیلومتری بیرجند (مرکز خراسان جنوبی)، حدود ۱۴۰ کیلومتری طبس و نزدیک به ۷۰ کیلومتری فردوس قرار دارد.