پیام خراسان - مشهد- تکیه بر تسهیلات اشتغال‌زایی بدون پشتوانه بیمه تامین اجتماعی در خراسان‌رضوی، تلاش هزاران زن سرپرست خانوار برای رسیدن به استقلال مالی را به «اشتغال بی‌فرجام» تبدیل کرده است.
خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها ، فاطمه سعادتیان نیک؛ در ساختار جمعیتی و رفاهی کشور، زنان سرپرست خانوار از حساس‌ترین و شکننده‌ترین گروه‌های اجتماعی محسوب می‌شوند؛ زنانی که در کنار مسئولیت سنگین تربیت فرزندان، بار سنگین تأمین معیشت خانواده را نیز در شرایط دشوار اقتصادی به دوش می‌کشند. در استان پهناوری مانند خراسان‌رضوی با ویژگی‌های خاص جغرافیایی، جمعیتی و حاشیه‌نشینی، دامنه چالش‌های این قشر ابعاد گسترده‌تری به خود می‌گیرد و سیاست‌گذاری‌های حمایتی پیرامون آن‌ها نیازمند نگاهی عمیق، پایدار و دور از راهکارهای مقطعی است.
اگرچه پرداخت مستمری‌های ماهانه توانسته بخشی از نیازهای روزمره این خانواده‌ها را پاسخ دهد، اما تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که تنها تکیه‌گاه واقعی برای خروج پایدار از فقر، استقرار چتر بیمه تأمین اجتماعی است. بیمه نه فقط یک پشتوانه درمانی در روزهای بیماری، بلکه تضمینی اساسی برای دوران کهنسالی و ازکارافتادگی این مادران به شمار می‌رود؛ سرمایه‌ای که بدون آن، چرخه وابستگی به نهادهای حمایتی تا نسل‌های بعد نیز ادامه خواهد یافت.
با این حال، داده‌های میدانی و آمارهای رسمی نهادهای حمایتی در خراسان‌رضوی حاکی از دست‌اندازهای جدی در مسیر گسترش این چتر حمایتی است. توقف تخصیص سهمیه‌های جدید بیمه تأمین اجتماعی به دلایل تصمیمات بالادستی و کمبود منابع، در کنار وجود شمار قابل‌توجهی از زنان سرپرست خانوار فاقد هرگونه پوشش بیمه‌ای، چالشی چندلایه ایجاد کرده است؛ چالشی که زنگ خطر بازتولید فقر در دوران سالمندی را به صدا درآورده است.
مسئله مهم‌تر، پدیده «شکنندگی خودکفایی» است؛ جایی که حتی تسهیلات اشتغال‌زایی نیز به دلیل تلاطم‌های اقتصادی بازار و نبود بیمه حمایتی پشتیبان، همواره به استقلال مالی دائمی منجر نمی‌شود و بخشی از جامعه هدف پس از خروج از چرخه حمایت، ناچار به بازگشت دوباره می‌شوند. خبرگزاری مهر در این گزارش تحلیلی با بررسی دیدگاه مسئولان کمیته امداد، بهزیستی و کارشناسان رفاه اجتماعی، ابعاد مختلف بیمه و توانمندسازی زنان سرپرست خانوار در خراسان‌رضوی را بررسی کرده است.
۴۵۷۸ زن سرپرست خانوار خراسان‌رضوی زیر پوشش بیمه تأمین اجتماعی
رضا سلم آبادی، مدیرکل کمیته امداد امام خمینی(ره) خراسان‌رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: ۴ هزار و ۵۷۸ زن سرپرست خانوار تحت حمایت این نهاد در استان از پوشش بیمه تأمین اجتماعی برخوردارند و امسال به دلیل تصمیمات کشوری، سهمیه جدیدی برای افزایش این تعداد اختصاص نیافته است.
مدیرکل کمیته امداد امام خمینی(ره) خراسان‌رضوی بیان کرد: طرح بیمه تأمین اجتماعی زنان سرپرست خانوار تحت حمایت کمیته امداد از سال ۱۳۹۰ اجرا شده و در حال حاضر ۴ هزار و ۵۷۸ زن سرپرست خانوار خراسان‌رضوی از این پوشش بیمه‌ای برخوردار هستند.
وی افزود: عمده این زنان در بازه سنی ۴۰ تا ۶۰ سال قرار دارند و تعداد زنان ۶۰ ساله مشمول این طرح نیز کمتر از ۳۰ نفر است که به دلیل نداشتن حداقل ۱۰ سال سابقه بیمه، هنوز شرایط بازنشستگی را ندارند.
سلم آبادی بیان کرد: کمیته امداد برای بیمه هر زن سرپرست خانوار بیش از ۵ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان در هر سه ماه پرداخت می‌کند.
مدیرکل کمیته امداد امام خمینی(ره) خراسان‌رضوی ادامه داد: امسال به دلیل تصمیمات اتخاذشده در سطح کشور، سهمیه جدیدی برای افزایش تعداد زنان سرپرست خانوار تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی اختصاص نیافته است.
وی گفت: در مجموع ۲۶۹ هزار و ۶۶۷ زن تحت حمایت کمیته امداد خراسان‌رضوی قرار دارند و نزدیک به ۴۰۰ هزار زن و مرد نیز تحت حمایت این نهاد هستند که ۶۴ درصد آنان را زنان سرپرست خانوار تشکیل می‌دهند.
۲۱ هزار زن سرپرست خانوار در خراسان رضوی تحت پوشش بهزیستی هستند
محمد غفاری زاده، معاون سلامت اجتماعی بهزیستی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در سال ۱۴۰۵ حدود ۲۱ هزار زن سرپرست خانوار در استان تحت پوشش بهزیستی قرار دارند و یک‌هزار و ۴۰۹ نفر از این زنان فاقد هرگونه پوشش بیمه‌ای هستند.
معاون سلامت اجتماعی بهزیستی خراسان رضوی بیان کرد: تعداد زنان سرپرست خانوار تحت پوشش بهزیستی از ۲۰ هزار و ۶۳۶ نفر در سال ۱۴۰۳ به ۲۰ هزار و ۸۳۸ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده که افزایش ۲۰۲ نفری را نشان می‌دهد.
وی افزود: از زنان سرپرست خانوار تحت پوشش، ۵۱۵ نفر در شهرها و روستاهای زیر ۲۰ هزار نفر سکونت دارند؛ همچنین ۴ هزار و ۸۹۳ نفر از بیمه تأمین اجتماعی و ۳ هزار و ۱۵۲ نفر از بیمه روستایی و عشایری برخوردار هستند و یک‌هزار و ۴۰۹ نفر فاقد هرگونه پوشش بیمه‌ای‌اند.
غفاری زاده ادامه داد: در حال حاضر ۱۰ هزار و ۹۷۳ زن سرپرست خانوار شاغل و ۵ هزار و ۷۷۲ نفر بیکار هستند و ۴ هزار و ۷۵۹ نفر نیز به دلیل بیماری، سن بالا و سایر عوامل، امکان اشتغال ندارند.
مدیرکل کمیته امداد امام خمینی(ره) خراسان‌رضوی بیان کرد: از ابتدای سال ۱۴۰۴ تاکنون، در مجموع ۲ هزار و ۷۷ زن سرپرست خانوار با استفاده از تسهیلات اشتغال بهزیستی وارد بازار کار شده‌اند که یک‌هزار و ۹۱۵ نفر در سال ۱۴۰۴ و ۱۶۲ نفر در سال ۱۴۰۵ از این تسهیلات بهره‌مند شده‌اند.
وی گفت: همچنین ۷۶۲ زن سرپرست خانوار از مستمری تأمین اجتماعی بهره‌مند هستند، اما به دلیل در دسترس نبودن اطلاعات مربوط به مبلغ مستمری، امکان اعلام میانگین دریافتی این افراد وجود ندارد.
غفاری زاده افزود: در حوزه توانمندسازی، ۲۸۴ زن سرپرست خانوار پس از دریافت تسهیلات اشتغال از چرخه حمایت خارج شده‌اند، اما طی یک سال اخیر ۱۵۴ نفر پس از قطع مستمری و به دلیل شرایط نامناسب اقتصادی، دوباره به چرخه دریافت خدمات بهزیستی بازگشته‌اند.
شکنندگی چرخه توانمندسازی زنان سرپرست خانوار
علیرضا مرادی، پژوهشگر و آسیب‌شناس مسائل رفاه و تأمین اجتماعی، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت معیشتی و حمایتی زنان سرپرست خانوار در استان خراسان رضوی اظهار کرد: نگاه به حمایت از زنان سرپرست خانوار نباید صرفاً به پرداخت مستمری و خدمات مقطعی خلاصه شود. واقعیت این است که در استان پهناوری مانند خراسان‌رضوی، هرگونه توقف یا کندی در سیاست‌های حمایتی بالادستی، بلافاصله اثر مستقیم خود را روی شکننده‌ترین گروه‌های اجتماعی نشان می‌دهد و باعث می‌شود روند خودکفایی خانواده‌ها دچار اختلال جدی شود.
پژوهشگر و آسیب‌شناس مسائل رفاه و تأمین اجتماعی افزود: بیمه بازنشستگی و تأمین اجتماعی، ستون فقرات خروج پایدار از فقر است. زمانی که سهمیه بیمه جدید متوقف می‌شود یا منابع مالی آن با دست‌انداز مواجه می‌گردد، عملاً نسل آینده این خانواده‌ها و دوران کهنسالی این مادران را در هاله‌ای از ابهام قرار می‌دهیم. مادری که در سنین میانسالی بدون پوشش بیمه‌ای باقی می‌ماند، در دوران سالمندی بار مضاعفی بر دوش نظام امدادی و درمانی کشور خواهد بود؛ بنابراین پرداخت حق بیمه از سوی نهادها هزینه مصرفی نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری پیشگیرانه در امنیت اجتماعی است.
وی با اشاره به بازه سنی جامعه هدف تصریح کرد: بخش عمده‌ای از این زنان در دهه‌های حساس سنی (میانسالی) قرار دارند و اگر سال‌های پیش رو بدون سابقه بیمه‌ای سپری شود، شرایط دریافت مستمری بازنشستگی عملاً ناممکن خواهد شد. ما امروز با مواردی روبرو هستیم که فرد به سنین سالمندی رسیده اما به دلیل نداشتن حداقل سابقه پرداخت، امکان بازنشستگی ندارد؛ این یعنی بازتولید فقر در دوره ازکارافتادگی که درمان آن نیازمند تعریف سازوکارهای ویژه و هم‌پوشانی میان صندوق‌های بیمه‌ای و نهادهای بالادستی است.
مرادی به نوسانات اقتصادی و بازگشت برخی زنان به چرخه دریافت خدمات حمایتی اشاره کرد و گفت: ایجاد اشتغال و اعطای وام به تنهایی پایان راه توانمندسازی نیست. بازار و محیط کسب‌وکار به شدت متأثر از تورم و تکانه‌های اقتصادی است؛ وقتی زنی سرپرست خانوار با سرمایه‌ای اندک وارد بازار کار می‌شود، بدون داشتن شبکه پشتیبان و بیمه حمایتی، کوچک‌ترین نوسان بازار می‌تواند کسب‌وکار او را متوقف کند. بازگشت دوباره افراد به چرخه دریافت مستمری، نشان‌دهنده نبود «حلقه پایش و تثبیت کسب‌وکار» پس از اعطای تسهیلات است.
پژوهشگر و آسیب‌شناس مسائل رفاه و تأمین اجتماعی خاطرنشان کرد: وجود جمعیتی از زنان فاقد هرگونه چتر بیمه‌ای در استان، زنگ خطری جدی است. هرچند توسعه بیمه‌های روستایی و عشایری برای ساکنان مناطق کم‌جمعیت اقدام ارزنده‌ای محسوب می‌شود، اما شکاف‌های موجود در پوشش درمانی و بازنشستگی شهری همچنان ریسک‌های بالایی را برای زنان ایجاد می‌کند. بیماری‌های مزمن، هزینه‌های درمان و حوادث پیش‌بینی‌نشده، پاشنه‌آشیل این خانواده‌هاست که بدون بیمه درمانی و تکمیلی می‌تواند آن‌ها را به زیر خط فقر مطلق بکشاند.
وی تاکید کرد: برای خروج از این چالش، لازم است سیاست‌گذاران ملی بازنگری جدی در سهمیه‌های بیمه‌ای مناطق با تراکم بالای آسیب مانند خراسان‌رضوی داشته باشند. اتصال زنجیره‌ای میان آموزش‌های مهارتی، تأمین مالی پایدار، بیمه اجباری کارآفرینی و ایجاد بازارهای عرضه محصولات این زنان، تنها راهی است که توانمندسازی را از یک عنوان اداری به یک واقعیت اقتصادی و اجتماعی ملموس تبدیل می‌کند.
مطالبه از نهادهای بالادستی
چالش زنان سرپرست خانوار در خراسان‌رضوی صرفاً «کمبود بودجه» نیست، بلکه به ساختار ناپیوسته حمایت‌ها مربوط می‌شود. وقتی از میان ده‌ها هزار زن سرپرست خانوار در استان، هزاران نفر به دلیل توقف سهمیه‌ها یا سن بالا از بازنشستگی بازمی‌مانند و بیش از نیمی از خروج‌یافتگان اشتغال دوباره به چرخه دریافت مستمری بازمی‌گردند، آشکار می‌شود که اعطای وام به تنهایی ضامن پایداری معیشت نیست.
تمرکز سنی بخش عمده‌ای از این زنان در بازه ۴۰ تا ۶۰ سال، هشداری فوری به برنامه‌ریزان اجتماعی است. عدم تحقق حداقل ۱۰ سال سابقه بیمه برای این قشر، به معنای ورود نسلی از مادران سالخورده و فاقد درآمد بازنشستگی به جامعه در سال‌های نه چندان دور است؛ وضعیتی که بار مالی و درمانی آن در نهایت باز هم به نهادهای امدادی و نظام سلامت کشور تحمیل خواهد شد. پیشگیری از این بحران، نیازمند تدوین قوانین ویژه برای انتقال سوابق یا تکمیل سنوات بیمه‌ای این گروه است.
بازگشت مجدد زنان به چرخه مستمری‌بگیری پس از دریافت وام، به وضوح لزوم بازنگری در مدل‌های توانمندسازی را اثبات می‌کند. حمایت از اشتغال زنان سرپرست خانوار نباید با واریز وام پایان یابد، بلکه باید با پیوند زدن کسب‌وکارهای خرد به بازارهای پایدار، تشکیل تعاونی‌های تولیدی و مهم‌تر از همه تعهد همزمان برای پوشش بیمه‌ای تثبیت شود تا هر شوک اقتصادی کوچک، یک خانواده را مجدداً به ورطه فقر مطلق نکشاند.
مطالبه جدی از مراجع بالادستی و متولیان حوزه رفاه و بودجه کشور، بازگشایی فوری سهمیه‌های بیمه تأمین اجتماعی برای استان‌های پرجمعیتی مانند خراسان‌رضوی است. اگر هدف نهایی سیاست‌های کلی رفاه، رفع فقر مطلق و حفظ کرامت انسانی است، هیچ سرمایه‌گذاری‌ای مطمئن‌تر و ضروری‌تر از گسترش چتر بیمه بازنشستگی برای این قشر نخواهد بود؛ اقدامی که آرامش فردا را جایگزین اضطراب امروز این خانواده‌ها خواهد کرد.