پیام خراسان - مشهد- فرسودگی تجهیزات، ضعف صنایع تبدیلی و اسراف خانگی سالانه میلیون‌ها تن از محصولات کشاورزی را به هدر می‌دهد؛ فاجعه‌ای که مسئولان با کلیدزدن نهضت ملی کاهش ضایعات به دنبال مهار آن هستند.
خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، عاطفه وفائیان: امنیت غذایی و مدیریت بهینه منابع حیاتی، از مهم‌ترین ارکان توسعه پایدار و اقتدار اقتصادی در هر کشوری محسوب می‌شود که دستیابی به آن مستلزم نگاهی همه‌جانبه از مزرعه تا سفره است. در این میان، بخش کشاورزی به عنوان حلقه اصلی تأمین غذا، با چالش‌های ساختاری متعددی از جمله فرسودگی ماشین‌آلات، ضعف در صنایع تبدیلی و زنجیره ارزش مواجه است که حجم قابل‌توجهی از دسترنج کشاورزان را پیش از رسیدن به دست مصرف‌کننده به هدر می‌دهد.
بخشی عمده‌ای از این خسارت‌ها در مراحل مختلف برداشت، فرآوری، نگهداری و حمل‌ونقل رخ می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که عدم استفاده از تجهیزات دقیق و استاندارد، سالانه میلیون‌ها تن از محصولات استراتژیک را در چرخه تولید تا مصرف دچار ضایعات جبران‌ناپذیر می‌کند. این در حالی است که بخش بزرگی از پسماندها و دورریزها نیز پس از ورود به خانه‌ها و در مرحله مصرف نهایی شکل می‌گیرد و منابع حیاتی آب و خاک را به مخاطره می‌اندازد.
اصلاح الگوی کشت و تطبیق فعالیت‌های کشاورزی با شرایط اقلیمی و منابع آبی مناطق مختلف کشور، گامی بنیادین در جهت صیانت از سرمایه‌های ملی به شمار می‌رود. مدیریت بهینه آب، ممنوعیت کشت محصولات آب‌بر در مناطق خشک، تغییر فصل کشت برخی اقلام بهاره به پاییزه جهت بهره‌گیری از نزولات آسمانی و جلوگیری از تولید مازاد بر نیاز بازار، از الزامات اساسی در این حوزه است.
در کنار اصلاح فرآیندهای تولید، توسعه صنایع تبدیلی، به‌روزرسانی فناوری‌های حوزه شالیکوبی و فرآوری، و همچنین بهره‌گیری از ظرفیت‌های دانش‌بنیان برای خشک کردن و تبدیل بهینه محصولات زودگذر، نقش کلیدی در کاهش فساد و افزایش ارزش افزوده محصولات باغی و زراعی دارد. این رویکرد می‌تواند تهدید دورریز محصولات را به فرصتی برای توسعه صادرات و ارزآوری تبدیل کند.
عبور از نگاه صرفاً تولیدمحور و توجه ویژه به بخش پس‌تولید، در کنار نهادینه‌سازی فرهنگ مصرف صحیح و جلوگیری از اسراف در سطح جامعه، نیازمند عزم ملی و تدوین اسناد اجرایی و نقشه راه کارآمد است تا با صیانت از منابع آب و خاک، امنیت غذایی پایدار برای نسل‌های آینده تضمین شود.
ضرورت اصلاح الگوی کشت بر اساس ظرفیت‌های منطقه‌ای
حجت‌الاسلام محمد رحیمی، مسئول حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج سازمان جهاد کشاورزی در تشریح ابعاد مختلف امنیت غذایی و مدیریت مصرف در کشور اظهار کرد: موضوع مصرف صحیح نعمت‌های الهی همواره مورد تأکید فرهنگ دینی و ملی ما بوده است؛ در این میان، بخش کشاورزی به عنوان رکن اصلی امنیت غذایی شناخته می‌شود، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که از مزرعه تا سفره، حجم قابل‌توجهی از محصولات در مراحل برداشت، فرآوری، نگهداری و مصرف دچار ضایعات می‌شود.
مسئول حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج سازمان جهاد کشاورزی با اشاره به ضرورت به‌روزرسانی ماشین‌آلات بخش کشاورزی افزود: طبق برخی آمارها، تنها در مرحله برداشت محصول راهبردی گندم، سالانه تا حدود یک میلیون تن ضایعات ثبت می‌شود. تجهیز ناوگان کشاورزی به ماشین‌آلات دقیق و استاندارد می‌تواند از بخش عمده‌ای از این هدررفت‌ها جلوگیری کند. همچنین در بخش فرآوری، نگهداری و انبارهای سردخانه‌ای نیز ضعف‌هایی وجود دارد که اصلاح آن‌ها ضایعات این حوزه را به حداقل می‌رساند.
وی با تأکید بر لزوم فرهنگ‌سازی در زمینه مصرف غذایی تصریح کرد: اگر هر ایرانی در یک وعده غذایی تنها یک دانه برنج را دور بریزد، حجم آن معادل ۱۵ هزار پرس غذا خواهد بود؛ افزون بر این، برای تولید هر دانه برنج نزدیک به یک لیوان آب مصرف می‌شود که این میزان اسراف، نابودی منابع حیاتی آب و خاک را به دنبال دارد.
رحیمی با اشاره به آیه شریفه «إِنَّ ٱلۡمُبَذِّرِینَ کَانُوٓاْ إِخۡوَٰنَ ٱلشَّیَٰطِینِ» خاطرنشان کرد: این حجم از اسراف در تضاد آشکار با فرهنگ دینی و ملی ماست و نیازمند کار فرهنگی ریشه‌دار و تدوین قوانین کارآمد، بهویژه در استانداردسازی تجهیزات بخش کشاورزی است. همچنین پخت بیش از نیاز و نگهداری غذاهای اضافی در یخچال و فریزر، علاوه بر کاهش ارزش غذایی، هزینه‌های انرژی را افزایش می‌دهد که مدیریت این موارد در شرایط کنونی و دوران پس از جنگ ضرورت دوچندان دارد.
مسئول حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج سازمان جهاد کشاورزی با اشاره به اهمیت اجرای دقیق برنامه اصلاح الگوی کشت بیان کرد: محصولات کشاورزی در استان‌های مختلف باید متناسب با شرایط آبی و خاکی و نیاز واقعی بازار و صادرات کشت شوند؛ همان‌گونه که ممنوعیت کشت برنج در استان کم‌آب اصفهان با ورود جهاد کشاورزی مدیریت شد.
وی بیان کرد: تغییر فصل کشت برخی محصولات نظیر چغندر قند از بهاره به پاییزه در استان خوزستان – به منظور بهره‌گیری از نزولات آسمانی و کاهش مصرف آب – از جمله اقداماتی است که در برنامه هفتم توسعه نیز بر آن تأکید شده است. اجرای دقیق برنامه اصلاح الگوی کشت تضمین می‌کند که هیچ محصولی مازاد بر نیاز تولید نشود و دسترنج کشاورزان با سختی و هزینه‌های فراوان هدر نرود.
نهضت ملی کاهش ضایعات کشاورزی کلید خورد
رحمان یاسی، معاون برنامه‌ریزی و توسعه منابع حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در وزارت جهاد کشاورزی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در کشوری با این سابقه دینی، فرهنگ و تاریخ پرافتخار، وجود این میزان ضایعات در بخش کشاورزی به هیچ وجه درخور نیست؛ لذا نهضتی تحت عنوان «کاهش ضایعات کشاورزی» با مشارکت بخش‌های مختلف تخصصی از مزرعه تا سفره مصرف‌کننده آغاز شده است تا با این پدیده اسفناک برخورد مناسبی صورت گیرد و شاهد کاهش قابل‌توجهی در این حوزه باشیم.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه منابع حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به ظرفیت‌های خوداتکایی کشور از طریق اصلاح الگوی مصرف و تولید افزود: اگر بتوانیم بین ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش ضایعات را در بخش کشاورزی رقم بزنیم، کشور از واردات محصولات کشاورزی بی‌نیاز خواهد شد.
ورودی اجزای حرام و ریختنی حیوانات به چرخه تولید با فتوای مراجع
وی یکی دیگر از اقدامات این حوزه به عنوان بازوی شرعی و دینی را فعال‌سازی اجزای غیرخوراکی و حرام حیوانات ذبح‌شده عنوان کرد و گفت: پیش‌تر برخی اجزای بدنه و پوست حیوانات به صورت سنتی دور ریخته می‌شد، اما اکنون با فتوای مراجع عظام تقلید، این اجزای ریختنی برای مصارف غیرخوراکی وارد چرخه تولید شده است که علاوه بر تامین نیازهای داخلی، قابلیت صادرات و ارزآوری نیز دارد.
یاسی درباره مصادیق دورریز در زنجیره ارزش کشاورزی تصریح کرد: این ضایعات از همان مرحله برداشت در مزرعه آغاز می‌شود؛ به عنوان مثال در حوزه خرما و درختان نخل در خطه جنوب، تنها از میوه استفاده می‌شود در حالی که برگ و چوب درخت نخل قابلیت‌های فراوانی در تامین انرژی و صنایع دستی دارد که متاسفانه استفاده از آن بسیار حداقلی است.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه منابع حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در وزارت جهاد کشاورزی افزود: بخش دیگری از ضایعات مربوط به حوزه حمل‌ونقل و مکانیزاسیون است که رساندن محصول از مزرعه به دست مصرف‌کننده را با افت مواجه می‌کند و نیازمند به‌روزرسانی ابزارآلات است. سهم قابل‌توجهی از اسراف به حوزه مصرف‌کننده بازمی‌گردد که در این زمینه فرهنگ‌سازی امری حیاتی است؛ به طوری که اگر مردم بدانند برای تولید یک دانه برنج که در منزل دور ریخته می‌شود چه مقدار آب مصرف شده است، به راحتی دست به اسراف نمی‌زنند.
خراسان رضوی در انتظار تدوین نقشه راه کاهش ضایعات کشاورزی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه استان خراسان رضوی به عنوان یکی از قطب‌های اصلی کشاورزی کشور بیان کرد: سازمان جهاد کشاورزی استان و کمیته‌های تخصصی در زمینه کاهش ضایعات فعال شده‌اند و در حال حاضر منتظر ارائه نقشه راه فنی از سوی کمیته استانی هستیم تا پس از تصویب در وزارتخانه، به عنوان یک سند ملی و اجرایی در سطح کشور مبنای عمل قرار گیرد.
یاسی در خصوص میزان خسارت احتمالی ناشی از شرایط جوی و پدیده‌های اقلیمی علی‌الخصوص ال‌نینو به محصولات استراتژیک استان نظیر زعفران خاطرنشان کرد: محصولات کشاورزی تا حدودی از آب‌وهوا تاثیر می‌پذیرند، اما محصولاتی مثل زعفران حساسیت بالاتری دارند؛ لذا اگر پیش‌بینی‌ها و پیشگیری‌های لازم در سطح استان به‌خوبی انجام شود، امیدواریم سطح خسارت‌ها به حداقل برسد، والا اصل خطر جدی خواهد بود.
خام‌فروشی محصولات کشاورزی عامل اصلی دورریز و پسماند در مازندران است
حجت‌الاسلام محمدعلی رضاپور، مسئول حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در جهاد کشاورزی مازندران در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به دغدغه‌های موجود در زمینه دورریز محصولات کشاورزی اظهار کرد: در سطح کشور با آمار قابل‌توجهی از دورریز محصولات مواجه هستیم؛ به‌طوری‌که از حدود ۱۰ میلیون تن گندم تولیدی، نزدیک به ۳ میلیون تن آن هدر می‌رود که این امر برای کشور خسارت‌بار است.
مسئول حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در جهاد کشاورزی مازندران با بیان اینکه استان مازندران قطب تولید مرکبات و میوه‌های سیاه‌ریشه نظیر هلو و شلیل است، افزود: متأسفانه در این بخش نیز دورریز محصولات بسیار بالاست؛ چراکه تمرکز عمدتاً بر حوزه «تولید» معطوف بوده و به بخش «پس‌تولید» توجه کافی نشده است. اگر بتوانیم زنجیره صنایع تبدیلی را گسترش دهیم، صادرات و زمان‌بندی مناسب عرضه میوه را آموزش دهیم و زمینه‌سازی کنیم، از حجم زیادی از ضایعات جلوگیری خواهد شد.
وی به بازدید خود از شرکت‌های دانش‌بنیان استان اشاره کرد و گفت: مجموعه‌هایی با تکیه بر خلاقیت و دانش ایرانی موفق به تولید تجهیزات خشک‌کردن میوه‌ها و سبزیجات شده‌اند که این فناوری‌ها نقش مؤثری در جلوگیری از فساد محصولات زودگذر ریشه‌سیاه نظیر شلیل، هلو و نارنگی دارد.
رضاپور همچنین به اهمیت رعایت بهداشت باغ و مبارزه با آفات از جمله «مگس میوه مدیترانه‌ای» پرداخت و تصریح کرد: آموزش کشاورزان در زمینه نگهداری صحیح از باغ و پیشگیری از فساد میوه روی درخت، در کنار توسعه صنایع تبدیلی همچون تولید آبمیوه، پالپ میوه، چیپس میوه و استخراج ترکیبات دارویی و درمانی از هسته میوه‌ها، می‌تواند ارزش افزوده بالایی برای بخش کشاورزی ایجاد کند.
مسئول حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در جهاد کشاورزی مازندران زیرساخت‌های حمل‌ونقل و بازرگانی را از دیگر حلقه‌های مؤثر در کاهش فساد محصولات دانست و افزود: علاوه بر تولید و فرآوری، مسئله فرهنگ‌سازی در مصرف خانگی نیز حائز اهمیت است؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از دورریز محصولات در منازل و محل مصرف رخ می‌دهد که اصلاح این الگو نیازمند فرهنگ‌سازی عمومی است.
وی در ادامه با اشاره به وضعیت تولید برنج در استان بیان کرد: در گذشته به دلیل فرسودگی ماشین‌آلات شالیکوبی، بیش از ۲۵ درصد از شلتوک تبدیل به نیم‌دانه می‌شد و از بین می‌رفت، اما امروزه با به‌روزرسانی صنایع، این میزان به کمتر از ۴ تا ۵ درصد رسیده است.
رضاپور خاطرنشان کرد: استفاده از فناوری‌های نوین در مراحل کاشت، داشت و برداشت، به‌کارگیری کمباین‌های مدرن و بهره‌برداری بهینه از تمامی اجزای محصولات کشاورزی از جمله کاه، کلش و کنجاله، گامی اساسی در جهت اقتصادی شدن کشاورزی، حمایت از منابع ملی آب و خاک و صیانت از سرمایه‌های کشور است.