پیام خراسان - مشهد- برداشت بیش از ۲۰ هزار تن انار از باغات بجستان در حالی رقم خورده است که تداوم خشکسالی، کم‌آبی و نبود زیرساخت‌های نگهداری، دسترنج باغداران را در چنگال دلالان گرفتار کرده است.
خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، مرضیه شریفیان بجستان: شهرستان بجستان در جنوب غربی استان خراسان رضوی، با اقلیم کویری و متمایز خود، سال‌هاست که به عنوان یکی از قطب‌های حیاتی و استراتژیک تولید انار در کشور شناخته می‌شود. وجود ۱۱۰۰ هکتار باغ انار در مناطق مستعدی همچون جزین، مزار، صلح‌آباد و حصارک، این خطه را در جایگاه سوم استان قرار داده و این محصول سرخ‌رنگ را به رگ حیات اقتصادی و معیشتی هزاران خانوار باغدار بجستانی تبدیل کرده است.
با این وجود، باغداران بجستانی در سال‌های اخیر با چالش‌های نفس‌گیری دست‌وپنجه نرم کرده‌اند؛ تداوم خشکسالی‌های ویرانگر، محدودیت شدید منابع آبی و ضرورت حفاظت از آب‌های زیرزمینی، زنگ خطری جدی برای حیات این باغات به صدا درآورده است. با این حال، استقامت کشاورزان در حفظ قنوات منطقه و لزوم شتاب‌بخشی به طرح‌هایی چون احداث استخر قنات ثلاثه و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، گواه عزم جدی این منطقه برای صیانت از این میراث کشاورزی است.
فراتر از چالش‌های تولید، عدم تکمیل زنجیره ارزش و کمبود زیرساخت‌های نگهداری همواره یکی از دغدغه‌های اصلی انارکاران بجستان بوده است. در حالی که این خطه با تولید ارقام باکیفیتی نظیر شیشه‌کپ، خزر، شهوار و انار قند و استفاده حداقلی از سموم شیمیایی، پتانسیل درخشانی در بازارهای داخلی و جهانی دارد، توجه هم‌زمان به ایجاد سردخانه‌های مدرن، توسعه صنایع فرآوری خانگی و صنعتی و حمایت از سرمایه‌گذاران بومی، راه را برای شکوفایی اقتصادی این منطقه هموار کرده است.
حمایت از کشاورزان انارکار بجستان و توسعه صنایع فرآوری
هادی محمدپور، نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با پیام خراسان، با اشاره به جایگاه انار بجستان به‌عنوان یکی از محصولات شاخص کشاورزی منطقه، بر ضرورت ارتقای کیفیت محصول، اصلاح شیوه‌های آبیاری، حمایت از سرمایه‌گذاری در حوزه فرآوری و توسعه زیرساخت‌های ذخیره آب تأکید کرد.
نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه انار بجستان از ظرفیت‌های ارزشمند اقتصادی و کشاورزی شهرستان به شمار می‌رود، اظهار کرد: با وجود ظرفیت‌های قابل توجه باغداران و کیفیت مطلوب انار منطقه، خشکسالی‌های اخیر و محدودیت منابع آبی، شرایط دشواری را برای کشاورزان رقم زده است؛ ازاین‌رو، باید با برنامه‌ریزی اصولی و حمایت مؤثر، زمینه بهبود وضعیت موجود و افزایش امید در میان کشاورزان فراهم شود.
وی با تأکید بر اهمیت ارتقای کیفیت انار بجستان افزود: بهره‌گیری از توصیه‌های کارشناسان جهاد کشاورزی، اصلاح شیوه‌های باغداری، توجه به اصول علمی در نگهداری و پرورش باغات و حرکت به سمت روش‌های نوین آبیاری، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش کیفیت محصول، کاهش هزینه‌های تولید و حفظ توان اقتصادی کشاورزان کمک کند.
محمدپور مدیریت منابع آب را یکی از مهم‌ترین اولویت‌های بخش کشاورزی منطقه دانست و تصریح کرد: با توجه به تداوم خشکسالی‌ها و کاهش منابع آبی، تغییر الگوی آبیاری باغات، جلوگیری از هدررفت آب و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، ضرورتی انکارناپذیر است. همچنین پیگیری و تسریع در احداث استخر قنات ثلاثه و ایجاد استخرهای ذخیره آب در سطح روستاها باید با جدیت دنبال شود تا امکان مدیریت بهتر منابع آبی و تأمین نیاز باغداران فراهم شود.
نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی با اشاره به ضرورت تکمیل زنجیره ارزش محصول انار در بجستان خاطرنشان کرد: ورود سرمایه‌گذاران به حوزه فرآوری انار و ایجاد زیرساخت‌هایی نظیر سردخانه، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش ضایعات محصول، افزایش ارزش افزوده، ایجاد اشتغال و بهبود درآمد کشاورزان داشته باشد. در این مسیر، از سرمایه‌گذارانی که برای فعالیت در حوزه انار بجستان و ایجاد سردخانه اعلام آمادگی کنند، حمایت همه‌جانبه خواهیم کرد و ضروری است دستگاه‌های اجرایی نیز با تسهیل فرآیندهای اداری و فراهم‌کردن زمینه سرمایه‌گذاری، از این ظرفیت اقتصادی پشتیبانی کنند.
وی همچنین با تأکید بر اهمیت حفظ منابع آب زیرزمینی و پایداری کشاورزی در منطقه گفت: برای زنده نگه داشتن قنوات در گناباد و بجستان، چاره‌ای جز احیای آبخیزداری در منطقه نداریم. اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری، تقویت پوشش گیاهی و مدیریت روان‌آب‌ها، از جمله راهکارهای اساسی برای حفظ منابع آبی، تقویت قنوات و مقابله با آثار خشکسالی است.
محمدپور تأکید کرد: آینده کشاورزی منطقه در گرو توجه هم‌زمان به حفظ منابع آب، ارتقای کیفیت محصولات، حمایت از کشاورزان و توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری است. با هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی، مشارکت بخش خصوصی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های بومی، می‌توان زمینه رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال پایدار و افزایش امید در میان مردم و کشاورزان منطقه را فراهم کرد.
نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای ایجاد سردخانه در شهرستان بجستان اظهار کرد: در این زمینه اقدامات خوبی صورت گرفته و تلاش می‌کنیم با پیگیری مستمر، روند اجرای این طرح هرچه سریع‌تر به نتیجه نهایی برسد تا زمینه‌ای برای نگهداری محصولات کشاورزی مردم منطقه و حمایت از انارکاران و سایر کشاورزان فراهم شود. وی افزود: در همین راستا، یک سرمایه‌گذار بومی از شهرستان بجستان برای احداث سردخانه اعلام آمادگی کرده که این موضوع در مراحل خوبی قرار دارد و با پیگیری و حمایت‌های انجام‌شده، در تلاش هستیم زمینه تحقق این سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری از آن در کوتاه‌ترین زمان ممکن فراهم شود.
پیش‌بینی برداشت ۲۰ هزار تن انار در بجستان
اصغر محرابی، سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان بجستان در گفتگو با پیام خراسان از پیش‌بینی برداشت بیش از ۲۰ هزار تن انار در سال جاری از ۱۱۰۰ هکتار باغات این شهرستان خبر داد و بر اهمیت توسعه صنایع تبدیلی، مدیریت آفات و برگزاری جشنواره‌های بومی تأکید کرد.
سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان بجستان با اشاره به جایگاه استراتژیک این شهرستان در تولید انار، گفت: بجستان که در جنوب غربی استان خراسان رضوی واقع شده، یکی از قطب‌های اصلی تولید انار در کشور محسوب می‌شود. شرایط اقلیمی متمایز و ویژگی‌های کیفی محصولات این منطقه، ظرفیت‌های گسترده‌ای را برای توسعه باغات و عرضه به بازارهای داخلی و خارجی فراهم کرده است.
وی با ارائه آماری از وضعیت زیر کشت، اظهار کرد: از مجموع ۸۱۰۰ هکتار باغات انار در استان خراسان رضوی، حدود ۱۱۰۰ هکتار در شهرستان بجستان قرار دارد که این میزان، این شهرستان را در رتبه سوم استان از نظر سطح زیر کشت انار قرار می‌دهد.
محرابی افزود: تمرکز اصلی این باغات در شهر بجستان و بخش‌های مرکزی، به‌ویژه در مناطق جزین، مزار، صلح‌آباد و حصارک است که علاوه بر تأمین نیاز بازار، نقش حیاتی در اشتغال‌زایی و درآمدزایی خانوارهای کشاورز منطقه ایفا می‌کند.
سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان بجستان با اشاره به تنوع ارقام تولیدی، گفت: تولید این شهرستان شامل ارقام متنوعی از جمله شیشه‌کپ، خزر، شهوار و انار قند است.
وی تأکید کرد: این تنوع ارقام، امکان پاسخگویی به سلیقه‌های مختلف مصرف‌کنندگان و نیازهای متنوع بازار را فراهم کرده است.
محرابی همچنین استفاده حداقلی از سموم و کودهای شیمیایی در برخی باغات را از عوامل اصلی محبوبیت انار بجستان در بازارهای جهانی دانست.
سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان بجستان با پرداختن به بخش فرآوری محصولات، اظهار کرد: بخشی از تولیدات ما شامل انارهای درجه دو و سه است که در کارگاه‌های خانگی فرآوری می‌شوند. این محصولات به فرآورده‌هایی نظیر رب انار، آب انار، لواشک انار و ناردون تبدیل شده و سپس به بازار عرضه می‌گردند.
وی افزود: فرآوری این بخش از محصول، امکان تبدیل میوه‌هایی که برای عرضه مستقیم به عنوان تازه‌خوری مناسب نیستند را فراهم کرده و ضمن کاهش ضایعات، ارزش اقتصادی محصول را افزایش داده و برای خانوارهای روستایی درآمدزایی می‌کند.
محرابی تأکید کرد: توسعه فعالیت‌های فرآوری در کنار ایجاد سردخانه‌های مدرن و تقویت زیرساخت‌های نگهداری، می‌تواند منجر به افزایش ارزش افزوده محصول، ایجاد فرصت‌های شغلی در مناطق روستایی و بهبود زنجیره تولید تا مصرف انار در بازارهای داخلی و خارجی شود.
هشدار درباره هدر رفت ۱۵ درصدی انار و چالش‌های زنجیره ارزش
مجید کاظمی، کارشناس کشاورزی در گفتگو با پیام خراسان اظهار کرد: نکته‌ای که معمولاً از آن غافل می‌شویم این است که انار بجستان از نظر کیفیت ارگانولپتیک و عطر و طعم در سطح ملی کم‌نظیر است؛ اما این مزیت نسبی به‌تنهایی کافی نیست. برآوردهای میدانی ما نشان می‌دهد در سال‌های عادی، بین ۱۵ تا ۲۰ درصد از انارهای درجه یک این شهرستان به دلیل نبود زنجیره سردکشی منسجم، سردخانه در مقیاس صنعتی و فاصله‌ی طولانی تا بنادر صادراتی، یا در مسیر حمل‌ونقل آسیب می‌بینند یا به قیمت شحم‌فروشی به بازار تازه‌خوری عرضه می‌شوند.
کارشناس کشاورزی با رد صرفاً تکیه‌کردن بر احداث یک سردخانه‌ی نمادین، چالش‌های کارشناسی عمیق‌تری را برشمرد و گفت: مشکل اصلی ما صرفاً نبودِ یک انبار نیست؛ بلکه فقدان زنجیره‌ی سرد منسجم از مزرعه تا بندر است. باغداری علمی ایجاب می‌کند که محصول بلافاصله پس از برداشت، در دمای کنترل‌شده به واحد فرآوری یا سورتینگ منتقل شود. در نبودِ این بستر، لواشک و رب تولیدی در کارگاه‌های خانگی منطقه به دلیل نبود استانداردهای بهداشتی و برندینگ صادراتی، نهایتاً با قیمتی به مراتب پایین‌تر از محصولات مشابه ترکیه‌ای یا چینی به فروش می‌رسد.
وی تأکید کرد: در این شرایط، حتی با بهترین کیفیت هم، ارزش افزوده در جیب واسطه‌ها می‌ماند نه باغدار.
این کارشناس با عبور از بحث تبلیغاتیِ صرفاً «استخر و سد»، به مسئله بهره‌وری هیدرولیکی باغات اشاره کرد و افزود: شاید کلیدی‌ترین چالش کارشناسی ما، عدم نصب کنتورهای هوشمند آب بر چاه‌ها و نبود آبیاری قطره‌ای در بخش قابل توجهی از باغاتِ در حال رشد است. در حالی که میانگین بهره‌وری آب در باغات مدرن انار دنیا بیش از ۲ کیلوگرم محصول به ازای هر مترمکعب آب است، بخشی از باغات بجستان همچنان با روش غرقابی بین ۰.۵ تا ۰.۷ کیلوگرم در هر مترمکعب تولید می‌کنند؛ یعنی به‌دلیل چالش ساختاری توزیع آب در قنواتِ فرسوده و عدم احیای اراضی بالادست، عملاً بخش قابل توجهی از ذخیره‌ی راهبردی آب منطقه هدر می‌رود.
کاظمی با ارائه راهکاری متفاوت از مباحث معمول، خاطرنشان کرد: به‌جای صرف‌نظر از توسعه صنایع تبدیلی، پیشنهاد مشخص تشکیل «تعاونی روستایی فرآوری و صادرات انار» با مشارکت مستقیم خود باغداران به‌عنوان سهامدار است؛ ساختاری که در استان‌های پیشرو مانند مرکزی به‌طور موفق آزموده شده و می‌تواند قیمت تمام‌شده را کاهش، قدرت چانه‌زنی کشاورز را افزایش و گواهی صادرات (ارگانیک) را برای بازارهای عراق، روسیه و حاشیه‌ی خلیج‌فارس فراهم کند.
کارشناس کشاورزی افزود: بدون این نگاه سیستمی و داده‌محور، صرفاً احداث چند سردخانه، ترمز ماندگاری انار بجستان را در پیچ خطرناک بحران اقلیمی نمی‌کشد.