پیام خراسان - مشهد- خراسان رضوی برای عبور از خشکسالی و حفظ امنیت غذایی، راهی جز جایگزینی روشهای سنتی با کشاورزی هوشمند ندارد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- عاطفه وفائیان: اقلیم خشک و کمرمق خراسان رضوی سالهاست که کشاورزی و تولید پروتئین را در برزخ کمآبی و نوسانات هزینهای قرار داده است؛ سرزمینی که با کاهش مستمر سفرههای آب زیرزمینی و خشکسالیهای پیدرپی دستوپنجه نرم میکند و بقای اقتصادی آن دیگر با تکیه بر الگوهای سنتی و پرمصرف گذشته امکانپذیر نیست. در این گستره جغرافیایی، هر قطره آب و هر کیلو وات انرژی حکم کیمیایی را دارد که حیات مزارع و پایداری زنجیره غذایی به چگونگی صیانت از آن وابسته است.
گذار از این بحران بنیادین در بخش زراعت، از مسیر تجهیز اراضی مستعد به سامانههای نوین آبیاری عبور میکند؛ رویکردی حیاتی که مانع تبخیر و نفوذ بیرویه آب شده و امکان هدایت مستقیم رطوبت و کودهای محلول را به ریشه گیاه فراهم میسازد. مهار هدررفت منابع، کاهش چشمگیر فرسایش و شوری خاک و ارتقای چشمگیر کیفیت و سلامت محصول، تنها بخشی از برکات استقرار فناوریهایی است که هزینههای سنگین نیروی کار و انرژی را مهار کرده و امنیت غذایی منطقه را تضمین میکند.
در سوی دیگر این زنجیره، مزارع آبزیپروری استان در بستری از محدودیتهای شدید آبی برای دستیابی به بهرهوری پایدار تقلا میکنند. در این پهنه، مدیریت دقیق خوراک بهعنوان اصلیترین گلوگاه هزینهای شناخته میشود؛ مؤلفهای که بهبود ضریب تبدیل آن از طریق ارتقای کیفیت دان، بهرهگیری از تجهیزات پایش خودکار و زمانبندی تغذیه محقق میشود تا حتی ذرهای از خوراک هدر نرفته و محیط پرورش دستخوش آلودگی نگردد.
پیوند میان کاهش تلفات انرژی و استقرار فناوریهای نوظهور در استخرهای پرورشی، ضرورتی انکارناپذیر یافته است؛ جایی که استفاده از سیستمهای هوشمند اکسیژنرسانی، نانوحبابسازها و عایقبندی مخازن، هزینههای سرسامآور پمپاژ و برق را تعدیل میکند. در کنار این تمهیدات فیزیکی، رعایت اصول سفتوسخت زیستامنیتی، سنجش پیوسته کیفیت آب و پرهیز از تراکم نامناسب، ضامن سلامت گله و سپری بازدارنده در برابر هزینههای سنگین بیماری و تلفات ناگهانی است.
مدیریت خوراک و انرژی در مرغداریها سودآوری تولید را افزایش میدهد
مهران حیاتی، مدیر طیور سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در مرغداریها، خوراک با سهم حدود ۶۵ تا ۷۰ درصدی و انرژی شامل برق و سوخت، اصلیترین هزینههای جاری را تشکیل میدهند؛ از این رو مدیریت صحیح این دو بخش نه تنها سودآوری را افزایش میدهد، بلکه باعث تولید یک محصول یکنواخت و سالمتر میشود.
مدیر طیور سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در تشریح راهکارهای عملی برای صرفهجویی در مصرف خوراک و مدیریت هزینههای اصلی، به هدفگذاری برای دستیابی به بهترین ضریب تبدیل (FCR) اشاره کرد و گفت: جلوگیری از ضایعات فیزیکی بزرگترین گام در این مسیر است که با تنظیم دقیق ارتفاع دانخوریها نسبت به قد گله همگام با رشد جوجه، استفاده از سینیهای دانخوری مناسب و جلوگیری از ریختوپاش توسط پرنده محقق میشود.
وی کیفیت خوراک و پلتسازی را دومین مؤلفه مهم دانست و افزود: خوراک پلت نسبت به آردی اتلاف بسیار کمتری دارد و ضریب تبدیل را بهبود میبخشد؛ همچنین اطمینان از کیفیت آسیاب و میکسر به منظور جلوگیری از تفکیک اجزای دان توسط مرغ نقشی حیاتی دارد.
حیاتی با اشاره به اهمیت مدیریت بیماریهای گوارشی تصریح کرد: هر نوع بیماری روده یا کوکسیدیوز مانع از جذب خوراک و دفع عملاً بیحاصل آن میشود، بنابراین اجرای برنامه دقیق واکسیناسیون و استفاده از پروبیوتیکها جذب مواد مغذی را ارتقا میدهد. همچنین تنظیم جیره متناسب با سن پرنده در دورههای مختلف رشد (آغازین، رشد و پایانی) از هدررفت منابع جلوگیری میکند؛ علاوه بر این، مدیریت دمای سالن نقشی مستقیم در این زنجیره دارد، زیرا در صورت سرد بودن محیط، مرغ به جای وزنگیری، انرژی زیادی را صرف گرم کردن بدن خود کرده و با مصرف خوراک بیشتر، وزن کمتری میگیرد، در حالی که حفظ دمای استاندارد خوراک را مستقیماً به عضله تبدیل خواهد کرد.
مدیر طیور جهاد کشاورزی خراسان رضوی در بخش دیگری از سخنان خود به راهکارهای صرفهجویی در مصرف برق پرداخت و بزرگترین مصرفکنندگان انرژی الکتریکی در مرغداریها را فنهای تهویه، سیستمهای گرمایشی و سرمایشی و روشنایی برشمرد.
وی هوشمندسازی تهویه را از الزامات اساسی سالنهای پرورشی دانست و تأکید کرد: بهرهگیری از ترموستاتهای هوشمند و سنسورهای رطوبت برای کنترل فنها ضروری است؛ چراکه روشن ماندن غیرضروری فنها علاوه بر اتلاف برق، با افت شدید دمای سالن سبب مصرف بیشتر دان توسط مرغ و تحمیل هدررفت دوگانه میشود. جایگزینی لامپهای رشتهای یا فلورسنت با سامانههای روشنایی LED مخصوص مرغداری، مصرف برق را تا ۶۰ الی ۷۰ درصد کاهش داده و طول عمر تجهیزات را افزایش میدهد؛ در کنار آن، عایقبندی و ایزولاسیون کامل دیوارهها و سقف سالن مهمترین راهکار برای کاهش چشمگیر کارکرد دستگاههای سرمایشی و گرمایشی و صرفهجویی در برق و سوخت به شمار میرود.
حیاتی سرویس دورهای تجهیزات و اعمال مدیریت نوردهی را یادآور شد و بیان کرد: روغنکاری و شستوشوی پرههای فنها مانع از افت کارایی هوادهی و آمپر کشیدن موتورها میشود؛ همچنین اجرای دقیق برنامههای نوری منظم، افزون بر استراحت بهتر گله و بهبود روند رشد، از طریق خاموشی هدفمند در ساعات مشخص، کاهش قابل توجه مصرف برق را به همراه دارد.
۵۲ درصد از اراضی مستعد خراسان رضوی به سامانههای نوین آبیاری مجهز شد
اجرای سیستمهای نوین آبیاری در استان خراسان رضوی به دلیل ویژگیهای اقلیمی و جغرافیایی خاص، دیگر یک انتخاب به شمار نمیرود بلکه ضرورتی حیاتی برای بقای کشاورزی و پایداری اقتصاد منطقه است. این استان که سالهاست با چالشهای جدی کمآبی، خشکسالیهای پیاپی و کاهش نگرانکننده سطح آبهای زیرزمینی دستوپنجه نرم میکند، راه نجات و احیای خاک را در گذار از روشهای سنتی به سامانههای پیشرفته آبیاری یافته است؛ تحولی که کشاورزی را از فعالیتی صرفاً مصرفکننده آب، به چرخهای ارزشآفرین با کمترین میزان هدررفت منابع تبدیل میکند.
محمد قیصری، مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به روند اجرای این طرحها در استان اظهار کرد: سامانههای نوین آبیاری با توجه به استقبال کشاورزان در سطح استان بهخوبی در حال اجرا است. از آنجا که دولت برای اجرای این طرحها کمکهای بلاعوض به کشاورزان ارائه میدهد، در صورت تخصیص اعتبار بیشتر به استان، کشاورزان کمتر در نوبت اجرای این سیستمها معطل مانده و در نتیجه سطح بیشتری از اراضی کشاورزی به تجهیزات نوین مجهز خواهد شد.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به پیشینه و عملکرد اجرایی این بخش در خراسان رضوی افزود: آغاز اجرای سامانههای نوین آبیاری در استان از اوایل دهه هفتاد کلید خورده و تاکنون بیش از ۲۰۵ هزار هکتار از اراضی مستعد، زیر پوشش این طرحها قرار گرفته است. با توجه به اینکه براساس مطالعات انجامشده و با در نظر گرفتن کیفیت آب و زمین، حدود ۳۹۰ هزار هکتار از اراضی استان مستعد اجرای این سامانهها برآورد شده، در حال حاضر حدود ۵۲ درصد از این اراضی مجهز شدهاند و علت اصلی کندی روند یا عدم پوشش کامل آن، کمبود اعتبارات است.
وی همچنین به عملکرد اخیر در این عرصه اشاره کرد و گفت: در سال ۱۴۰۴ میزان اجرای سامانههای نوین آبیاری در سطح استان ۵ هزار و ۶۰۴ هکتار بوده است و با توجه به تخصیص اعتبارات مصوب، اجرای این طرحها در سال جاری نیز با جدیت پیگیری میشود و ادامه دارد.
قیصری پیرامون دستاوردها و مزایای چندگانه استقرار این سامانهها بیان کرد: مزایای سامانههای نوین آبیاری نسبت به روشهای سنتی در چهار محور اصلی قابل تبیین است. نخستین بخش، «مدیریت منابع آب» است که با کاهش چشمگیر هدررفت ناشی از تبخیر و نفوذ بیرویه آب همراه بوده و امکان کنترل دقیق زمان و میزان آبیاری را فراهم میآورد تا آب مستقیماً به ریشه گیاه برسد و از تخلیه سفرههای زیرزمینی پیشگیری شود.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی بخش دوم مزایا را «ارتقای بهرهوری و کیفیت محصولات» دانست و عنوان کرد: در این سامانهها امکان ترکیب کودهای محلول همزمان با جریان آب فراهم است که جذب حداکثری مواد مغذی و رشد سریع محصول را به دنبال دارد. علاوه بر این، جلوگیری از خیس شدن مداوم سطح خاک موجب کاهش شدید بیماریهای قارچی و باکتریایی شده و در شرایط بهینه رطوبت و تغذیه، عملکرد و کیفیت نهایی محصول به شکلی چشمگیر افزایش پیدا میکند.
وی با تأکید بر بعد «حفاظت از خاک و بستر محیط زیست» به عنوان سومین دستاورد این طرحها اظهار کرد: روشهای غرقابی سنتی موجب حرکت لایههای خاک و فرسایش آن میشوند، در حالی که سامانههای نوین مانع فرسایش خاک شده و با تنظیم و مهار دقیق حجم آب، از بالا آمدن آبهای زیرزمینی و پدیده شوری اراضی جلوگیری میکنند که این مسئله به سلامت بلندمدت خاک و تعادل اکوسیستم میانجامد.
قیصری «بهرهوری اقتصادی و تسهیل مدیریتی» را چهارمین مؤلفه مهم دانست و خاطرنشان کرد: هرچند راهاندازی این سیستمها در آغاز نیازمند هزینه اولیه است، اما در درازمدت با کاهش دستمزد نیروی کار، هزینههای کوددهی، وجینکاری و مصرف انرژی، صرفه اقتصادی بالایی برای زارعان به همراه دارد. همچنین برخلاف الگوهای سنتی که نیازمند تسطیح اراضی هستند، سیستمهای نوین به آسانی در زمینهای شیبدار و ناهموار مستقر میشوند و قابلیت اتوماسیون و پایش از راه دور، مدیریت مزرعه را بهینه و هوشمند میسازد؛ فرآیندی که در نهایت تثبیت اشتغال، جلوگیری از مهاجرت روستاییان و امنیت غذایی استان را محقق میکند.
خوراک؛ گلوگاه اصلی هزینه در مزارع پرورش ماهی
علی قناد، محقق مرکز تحقیقات و آموزش جهاد کشاورزی خراسان رضوی، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت بهرهوری در بخش آبزیپروری اظهار کرد: استان خراسان رضوی با توجه به قرارگیری در منطقه گرم و خشک و کاهش شدید منابع آبی، باید حداکثر استفاده و بهرهوری را در آبزیپروری داشته باشد و در این میان، صرفهجویی در انرژی این حوزه میتواند با ارائه راهکارهای ساده اجرایی شود.
محقق مرکز تحقیقات و آموزش جهاد کشاورزی خراسان رضوی مدیریت تغذیه را حیاتیترین بخش صرفهجویی در مزارع پرورش ماهی برشمرد و گفت: خوراک گرانترین بخش تولید است و برای صرفهجویی در آن باید ضریب تبدیل خوراک (FCR) بهبود یابد؛ یعنی با مقدار کمتری خوراک، وزن بیشتری از ماهی به دست آید. این کار با استفاده از خوراک باکیفیت و پروتئین مناسب انجام میشود. تغذیه باید بر اساس نیاز ماهی انجام شود و برای جلوگیری از اضافه دادن خوراک میتوان از دستگاههای خودکار یا روشهای مشاهدهای بهره گرفت؛ چرا که هر ذره خوراک اضافهای که در کف استخر باقی میماند، هم به معنای پول از دست رفته است و هم آلودگی محیطی به همراه دارد.
وی با تأکید بر اهمیت زمانبندی صحیح در تغذیه افزود: تغذیه در ساعات و دماهای مناسب که متابولیسم ماهی در اوج است، باعث میشود خوراک بهتر جذب شود. همچنین گاهی استفاده از افزودنیهای ارزانقیمت و طبیعی مانند برخی گیاهان یا آنزیمها میتواند کیفیت خوراک را بالا برده و نیاز به پروتئین گرانقیمت را کاهش دهد.
قناد در ادامه به مدیریت کیفیت آب و انرژی اشاره کرد و بیان کرد: هزینههای انرژی مخصوصاً در سیستمهای متمرکز یا سیستمهای بازچرخانی آب (RAS) بسیار بالاست. اکسیژنرسانی در ماهیان گرمآبی و سردآبی حیاتی است و استفاده از سیستمهای هوشمند برای روشن و خاموش کردن هوادهها بر اساس سطح اکسیژن، در مصرف برق بسیار مؤثر است.
محقق مرکز تحقیقات و آموزش جهاد کشاورزی خراسان رضوی با بیان اینکه استفاده از نانوحبابسازها میتواند در زمان قطعی برق یا قطعی جریان آب، حداقل خسارت را در مزرعه به همراه داشته باشد، تصریح کرد: این تجهیزات حتی در شرایط عادی نیز با ایجاد آرامش در ماهی، سطح جذب مواد غذایی را به چشمگیری افزایش داده و از این طریق موجب کاهش مصرف خوراک و صرفهجویی اقتصادی میشود.
وی درباره مدیریت دما در مزارع سردآبی اظهار ;vn: در ماهیان سردآبی، حفظ دمای مناسب برای رشد بسیار اهمیت دارد و استفاده از عایقبندی در مخازن و مدیریت جریان آب میتواند از هدررفت انرژی گرمایشی جلوگیری کند. در سیستمهای بسته نیز تصفیه و بازگرداندن آب باعث صرفهجویی عظیم در هزینههای پمپاژ و جابهجایی آب میشود.
قناد مدیریت سلامت و بیوسکیورنیتی (زیستامنیتی) را از دیگر محورهای صرفهجویی دانست و یادآور شد: مرگومیر ماهیها به معنای از دست رفتن سرمایه اصلی است. هزینه واکسیناسیون یا رعایت دقیق پروتکلهای بهداشتی بسیار کمتر از هزینه درمان بیماریها یا از دست دادن کل استخر است.
محقق مرکز تحقیقات و آموزش جهاد کشاورزی خراسان رضوی پایش مداوم پارامترهای کیفی آب را ضروری خواند و گفت: نوسانات آمونیاک، نیتریت و pH باعث استرس ماهی، کاهش اشتها و در نتیجه هدررفت خوراک میشود. در دنیا کنترل تمام عوامل مؤثر در رشد ماهیان در محیط آب بهصورت آنلاین و در لحظه در اختیار متخصص قرار میگیرد تا بتوان در لحظه بهترین تصمیم را در مدیریت تولید گرفت.
وی همچنین بر رعایت تراکم مناسب در استخرها تأکید کرد و افزود: بیش از حد کردن تراکم باعث استرس، بیماری و کاهش سرعت رشد ماهی میشود که در نهایت هزینه تولید هر کیلو ماهی را بالا میبرد.
قناد به مدیریت عملیاتی و تکنولوژی اشاره کرد و گفت: ثبت دقیق میزان خوراک، مرگومیر و وزنگیریهای دورهای ضروری است؛ چرا که بدون داده، مشخص نیست کجا در حال از دست دادن سرمایه هستیم و داشتن دادههای دقیق میتواند به تصمیمگیری دقیق و بهموقع کمک کند. در مزارع مدرن، سنسورهای ارزانقیمت میتوانهای بزرگ مانند افت ناگهانی اکسیگهانی اکسیژن، پیش از رخ دادن جلوگیری کنند و بهرهگیری از هوش مصنوعی و سامانههای پایشی نیز مسیر رسیدن به تولید پایدار و کمهزینه را هموار میکند.