پیام خراسان - بیرجند- بیش از یک دهه از قرار گرفتن آسبادهای ایران در فهرست پیشنهادی یونسکو می‌گذرد و حالا خراسان جنوبی برای تکمیل پرونده، مرمت و احیای این میراث تاریخی به میدان آمده است.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: آسبادهای خراسان جنوبی پس از حدود نیم قرن خاموشی، حالا در میانه یک دو راهی تاریخی قرار گرفته‌اند؛ یا با مرمت، احیا و تکمیل پرونده ثبت جهانی دوباره به یکی از جاذبه‌های گردشگری شرق ایران تبدیل می‌شوند یا فرسودگی و کمبود اعتبار، بخش دیگری از این میراث منحصربه‌فرد را از بین می‌برد.
باد در شرق ایران فقط یک پدیده طبیعی نیست؛ قرن‌هاست که بخشی از زندگی مردم این منطقه با همین باد گره خورده است. مردمان کویرنشین در روزگاری که خبری از انرژی‌های نوین و فناوری‌های امروزی نبود، از قدرت باد برای تأمین یکی از اساسی‌ترین نیازهای زندگی یعنی تولید آرد استفاده کردند و سازه‌هایی ساختند که امروز از آنها به عنوان یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری و فناوری بومی ایران یاد می‌شود.
آسبادها در خراسان جنوبی فقط چند بنای تاریخی پراکنده نیستند؛ مجموعه‌ای از شواهد تاریخی، معماری، اجتماعی و اقتصادی را در خود جای داده‌اند؛ سازه‌هایی که نشان می‌دهند انسان در مواجهه با اقلیم سخت کویر، به جای مقابله با طبیعت، از ظرفیت آن برای تأمین معیشت خود استفاده کرده است.
حالا اما صدای بسیاری از این سازه‌ها نیم قرن است که خاموش شده و آسبادهایی که زمانی بخشی از چرخه اقتصادی و معیشتی مردم بودند، در انتظار مرمت، احیا و تعیین تکلیف پرونده ثبت جهانی هستند.
روایت یک فناوری کهن در دل کویر
براساس مطالعات و اسناد تاریخی، سابقه ساخت آسبادها در شرق ایران به دوره‌های پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. وزش بادهای ۱۲۰ روزه سیستان و شرق ایران، زمینه مناسبی برای شکل‌گیری و توسعه این فناوری فراهم کرده بود.
در آسبادهای سنتی، پره‌های چوبی بزرگی بر فراز سازه قرار می‌گرفت و در جهت وزش باد تنظیم می‌شد. نیروی باد پره‌ها را به حرکت درمی‌آورد و این حرکت از طریق سازوکار داخلی به سنگ آسیاب منتقل می‌شد تا گندم به آرد تبدیل شود.
گزارش‌های سیاحان و پژوهشگران خارجی نیز از گستردگی این سازه‌ها در منطقه حکایت دارد. بر اساس گزارش «ییت»، افسر انگلیسی که در سال ۱۸۹۴ وارد نهبندان شده بود، حدود ۵۰ آسباد فعال در این منطقه وجود داشته است.
امروز اگرچه صدای چرخش بسیاری از این پره‌ها خاموش شده، اما بقایای آسبادها همچنان در نقاط مختلف خراسان جنوبی دیده می‌شود؛ از نهبندان و خوانشرف گرفته تا طبس مسینا، درمیان، درح، خونیک، چهارفرسخ، رومه، علی‌آباد، محمدآباد و دستگرد.
بیش از ۲۰۰ آسباد در خراسان جنوبی
سرپرست پایگاه آسبادهای خراسان جنوبی از شناسایی بیش از ۲۰۰ آسباد در استان خبر می‌دهد؛ ظرفیتی که به گفته او، بخش مهمی از میراث مرتبط با فناوری استفاده از انرژی باد در ایران را تشکیل می‌دهد.
حسین شبانی در گفتگو با مهر با اشاره به اهمیت این سازه‌ها اظهار کرد: ویژگی‌های زیباشناختی و منحصربه‌فرد آسبادها، نقش آنها در معیشت مردم، تلفیق معماری سنتی با شرایط زیست‌بوم منطقه و استفاده از انرژی پاک، از مهم‌ترین دلایل اهمیت ثبت جهانی این آثار است.
وی افزود: تمرکز اصلی آسبادهای استان در طبس مسینا، نهبندان و اطراف این مناطق قرار دارد و در سایر نقاط نیز نمونه‌هایی از این سازه‌ها به صورت منفرد وجود دارد.
سرپرست پایگاه آسبادهای خراسان جنوبی بیان کرد: در طبس مسینا، وجود دشت حاصلخیز و تولید غلات موجب شده بود تعداد آسبادها افزایش پیدا کند و در نهبندان نیز قرار گرفتن منطقه در مسیرهای تجاری، از جمله مسیر جاده ادویه و تجارت با هند، در رونق آسبادها نقش داشته است.
شبانی ادامه داد: رشته‌های متعدد و به‌هم‌پیوسته آسبادها در مناطقی مانند خوانشرف، خونیک، چهارفرسخ، رومه، علی‌آباد و دیگر نقاط، نشان‌دهنده گستردگی این فناوری در شرق ایران است.
وی عنوان کرد: حدود ۷۰ درصد آسبادهای ایران در خراسان جنوبی قرار دارد و سهم خراسان رضوی حدود هفت درصد، کرمان ۱۴ درصد و یزد حدود دو درصد اعلام شده است.
این اعداد نشان می‌دهد خراسان جنوبی تنها یکی از مناطق دارای آسباد در کشور نیست، بلکه بخش اصلی این میراث در جغرافیای استان متمرکز شده است؛ ظرفیتی که در صورت حفاظت و احیا می‌تواند به یک محور گردشگری تبدیل شود.
آسبادهایی که نیم قرن خاموش مانده‌اند
آسبادها زمانی بخشی از چرخه اقتصادی و معیشتی مردم منطقه بودند، اما با ورود فناوری‌های جدید و تغییر شیوه تولید آرد، به تدریج کارکرد خود را از دست دادند و حدود نیم قرن است که دیگر مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.
این توقف طولانی، آسیب‌های مختلفی را به سازه‌ها وارد کرده است. فرسودگی خشت‌ها، آسیب به پره‌ها و تجهیزات چوبی، تغییرات محیطی و نبود نگهداری مستمر، از جمله چالش‌هایی است که حفاظت از این میراث تاریخی را دشوار کرده است.
شبانی در گفتگو با مهر با اشاره به ضرورت دقت در مرمت و راه‌اندازی آسبادها گفت: این سازه‌ها برخلاف بناهای صرفاً تزئینی، دارای ساختار فنی و عملکردی هستند و اگر حتی بخشی از اجزای آنها به‌درستی تنظیم نشود، امکان فعالیت صحیح آسباد وجود نخواهد داشت.
وی افزود: طی یک دهه گذشته حدود ۲.۵ میلیارد تومان از محل سرفصل‌های مختلف برای مرمت آسبادها اختصاص یافته است، اما با توجه به گستردگی آثار، این منابع کافی نیست.
یک پرونده، یک دهه انتظار
آسبادهای ایرانی در سال ۲۰۱۶ با شماره ۶۱۹۲ در فهرست پیشنهادی دولت جمهوری اسلامی ایران برای میراث جهانی یونسکو قرار گرفتند.
قرار گرفتن در فهرست پیشنهادی، نخستین گام برای ورود رسمی یک اثر به فرآیند ثبت جهانی است، اما مسیر از این مرحله تا ثبت نهایی، نیازمند مطالعات گسترده، مستندسازی، حفاظت، ساماندهی عرصه و حریم، تکمیل پرونده و عبور از ارزیابی‌های تخصصی است.
اکنون پس از گذشت حدود یک دهه، مسئولان خراسان جنوبی بار دیگر تکمیل این پرونده را با جدیت دنبال می‌کنند.
سومین جلسه کمیته راهبری ثبت جهانی آسبادهای استان نیز با محوریت بررسی آخرین وضعیت پرونده برگزار شد؛ جلسه‌ای که در آن بر ضرورت تسریع اقدامات، رفع موانع و تعیین تکلیف بخش‌های مختلف پرونده تأکید شد.
سیداحمد برآبادی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، در گفتگو با مهر با اشاره به سفر محمدحسن طالبیان، مدیر پروژه ثبت جهانی آسبادهای ایران، اظهار کرد: با دریافت ابلاغیه رسمی نیازمندی‌های پرونده، نقشه راه برای تکمیل آن روشن شده و امکان تدوین برنامه زمان‌بندی دقیق فراهم شده است.
وی افزود: مطالعات مردم‌نگاری و جمع‌آوری اسناد و عکس‌های تاریخی آسبادها انجام شده و پس از پایان پژوهش‌های میدانی، مرحله تدوین نهایی دنبال خواهد شد.
برآبادی یکی از چالش‌های اصلی را کمبود اعتبار برای تهیه نقشه‌های فتوگرامتری، نقشه‌های هوایی، پلان‌های معماری و مستندسازی فنی عنوان کرد.
ضرب‌الاجل برای دستگاه‌های اجرایی
محمد فرهادی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی، نیز در گفتگو با مهر با اشاره به روند تخصیص اعتبارات ملی برای آسبادها اظهار کرد: باید کمبودهای اعتباری سنوات گذشته جبران شود و دستگاه‌های اجرایی نیز فرصت محدودی برای آماده‌سازی پرونده دارند.
وی افزود: لازم است برنامه زمان‌بندی عملیاتی برای اقدامات تدوین و میزان پیشرفت کار به صورت مستمر گزارش شود.
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی ادامه داد: فرمانداران شهرستان‌های نهبندان و درمیان باید موضوع ثبت جهانی آسبادها را در صدر مطالبات شهرستانی قرار دهند و بر عملکرد دستگاه‌های اجرایی در این زمینه نظارت مستمر داشته باشند.
فرهادی تأکید کرد: ثبت جهانی آسبادهای خراسان جنوبی یک اقدام ملی و استانی است و موفقیت آن نیازمند مشارکت همه دستگاه‌های اجرایی است.
آزادسازی حریم؛ گرهی که باید باز شود
یکی از مسائل مهم در مسیر ثبت جهانی آسبادها، ساماندهی عرصه و حریم این آثار است.
وجود برخی ساخت‌وسازها، نخاله‌ها، تأسیسات، تیرهای برق، املاک و سایر موانع در حریم آسبادها، تعیین تکلیف و همکاری دستگاه‌های مختلف را ضروری کرده است.
در همین راستا، با هماهنگی فرمانداری و شهرداری طبس مسینا، عملیات آزادسازی حریم و رفع معارض یکی از رشته آسبادهای این شهر آغاز شده است.
در دیگر مناطق نیز اقدامات مرمتی و ساماندهی ادامه دارد. در خوانشرف نهبندان بخش قابل توجهی از آسبادها مرمت شده و در خونیک پایین و چهارفرسخ نیز عملیات مرمت و بهسازی انجام گرفته است.
در شهرستان درمیان نیز فصل جدید مرمت آسبادهای خیرآباد طبس مسینا با تأمین اعتبار از محل اعتبارات ملی آغاز شده است.
امیر اسماعیل شهسواری، مسئول میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان درمیان، در گفتگو با مهر اظهار کرد: بیش از ۱۰۰ آسباد در این شهرستان شناسایی شده که بیش از ۶۰ مورد از آنها در شهر طبس مسینا قرار دارند.
وی افزود: آسبادهای طبس مسینا در زمره آسبادهای پیشنهادی پرونده ثبت جهانی قرار دارند و مرمت، راه‌اندازی و آزادسازی حریم آنها از اقدامات ضروری در روند آماده‌سازی پرونده محسوب می‌شود.
طالبیان: خاطرات استادکاران هم باید ثبت شود
محمدحسن طالبیان، مدیر پروژه ثبت جهانی آسبادهای ایران، نیز در جریان بازدید از آسبادهای درمیان و نهبندان بر ضرورت تکمیل مستندات تاریخی و مردم‌شناسی تأکید کرده است.
طالبیان با اشاره به بازدید از آسبادهای خیرآباد، جان‌محمد و علی‌آباد اظهار کرد: ثبت جهانی آسبادهای شهرستان درمیان یک خواسته جمعی است و همکاری مردم و مسئولان در این مسیر اهمیت زیادی دارد.
وی بر ثبت ادبیات عامه، خاطرات پیشکسوتان، تجربه استادکاران و اطلاعات مالکان قدیمی آسبادها تأکید کرد و افزود: این اطلاعات بخشی از هویت زنده آسبادها را تشکیل می‌دهد و باید در فرآیند تکمیل پرونده مورد توجه قرار گیرد.
مدیر پروژه ثبت جهانی آسبادهای ایران ادامه داد: اسناد تجاری، دفاتر ثبت ورود و خروج آسبادها، میزان تولید و درآمد، سوابق تجاری و تأثیرات اجتماعی این مجموعه‌ها می‌تواند در تکمیل پرونده ثبت جهانی نقش مهمی داشته باشد.
وی در بازدید از سایت‌های آسبادهای نهبندان نیز بر ضرورت کشف اسناد تجاری، موقوفات، مهرنامه‌ها و دیگر مستندات تاریخی در کنار سفرنامه‌ها و شواهد معماری تأکید کرد.
وقتی میراث تاریخی می‌تواند چرخ اقتصاد را بچرخاند
ثبت جهانی آسبادها فقط به حفظ چند بنای تاریخی محدود نمی‌شود. اگر این پرونده به سرانجام برسد، آسبادها می‌توانند در کنار سایر ظرفیت‌های تاریخی و طبیعی خراسان جنوبی به یکی از محورهای گردشگری شرق کشور تبدیل شوند.
محمد فرهادی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی، در گفتگو با مهر با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی این آثار اظهار کرد: ثبت جهانی آسبادها موضوعی فرامنطقه‌ای است و افزایش حضور گردشگران داخلی و خارجی می‌تواند زمینه ایجاد فرصت‌های اقتصادی جدید برای مردم و جوامع محلی را فراهم کند.
این ظرفیت البته فقط به ورود گردشگر و بازدید از بناها محدود نمی‌شود. احیای آسبادها می‌تواند زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی پیرامون این آثار ایجاد کند؛ از تولید آرد محلی و احیای شیرینی‌های سنتی گرفته تا صنایع دستی مرتبط، سنگ‌تراشی و تولید ظروف سنگی.
حتی در طرح‌های پیشنهادی، موضوع جذب سرمایه‌گذاران بخش معدن برای حمایت از مرمت و احیای آسبادها نیز مطرح شده است؛ مدلی که می‌تواند بخشی از هزینه‌های حفاظت از این میراث را از مسیر مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی تأمین کند.
«هر آسباد، یک حامی»
یکی از طرح‌هایی که برای تأمین بخشی از هزینه‌های حفاظت و احیای آسبادها در خراسان جنوبی دنبال می‌شود، طرح «هر آسباد، یک حامی» است.
این طرح با هدف استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و مسئولیت اجتماعی مجموعه‌های اقتصادی می‌تواند بخشی از خلأ اعتباری موجود را جبران کند؛ به‌ویژه در شرایطی که گستردگی آسبادها و هزینه‌های مرمت، اعتبارات دولتی را با محدودیت مواجه کرده است.
در کنار آن، همکاری شهرداری‌ها، دهیاری‌ها، بنیاد مسکن، فرمانداری‌ها و دستگاه‌های خدمات‌رسان برای ساماندهی حریم و زیرساخت‌های اطراف آسبادها نیز ضروری است.
نماینده مجلس: ظرفیت گردشگری کمتر از معادن نیست
سیدحسن هاشمی، نماینده مردم بیرجند، درمیان و خوسف در مجلس شورای اسلامی، نیز در گفتگو با مهر با اشاره به اهمیت آسبادها و سایر مواریث فرهنگی استان اظهار کرد: ظرفیت‌های میراث‌فرهنگی و گردشگری خراسان جنوبی کمتر از ظرفیت‌های معدنی استان نیست.
وی بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های ملی، استانی و شهرستانی برای تکمیل پرونده ثبت جهانی آسبادها تأکید کرد و خواستار تسریع در این روند شد.
پرونده آسبادهای خراسان جنوبی امروز در نقطه‌ای قرار دارد که چند مسیر باید همزمان پیش برود؛ از یک سو مطالعات تاریخی، مردم‌شناسی و مستندسازی باید تکمیل شود و از سوی دیگر مرمت، ساماندهی عرصه و حریم، رفع معارض‌ها و تهیه نقشه‌های فنی باید با سرعت دنبال شود.
پس از تکمیل پرونده، فرآیند ارزیابی تخصصی نیز در پیش خواهد بود. پرونده نامزدی پس از طی مراحل مربوط، مورد ارزیابی نهادهای تخصصی از جمله شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی قرار می‌گیرد و در ادامه، در صورت طی شدن مراحل و تصویب، در کمیته میراث جهانی بررسی خواهد شد.
اکنون بیش از یک دهه پس از قرار گرفتن آسبادهای ایران در فهرست پیشنهادی یونسکو، خراسان جنوبی تلاش می‌کند با ساماندهی سایت‌های شاخص نهبندان و درمیان، تکمیل مستندات و جلب همکاری دستگاه‌های مختلف، این پرونده را به مرحله نهایی برساند.
اما زمان برای این سازه‌های خشت و گلی چندان بی‌اهمیت نیست. هر سالی که مرمت به تأخیر بیفتد، فرسودگی بیشتری بر پیکر آسبادها می‌نشیند و هر مانعی که در عرصه و حریم باقی بماند، مسیر ثبت جهانی را دشوارتر می‌کند.
آسبادها برای مردم این منطقه فقط چند سازه خشت و گل نیستند؛ روایتگر روزگاری هستند که باد، گندم، سنگ و نبوغ انسانی در کنار هم قرار گرفتند تا چرخه تولید نان در سخت‌ترین شرایط اقلیمی ادامه پیدا کند.
حالا این میراث خاموش پس از حدود نیم قرن دوری از کارکرد اصلی خود، در انتظار فرصتی است تا دوباره به حرکت درآید؛ این بار نه فقط برای آسیاب کردن گندم، بلکه برای به حرکت درآوردن چرخ گردشگری و اقتصاد محلی خراسان جنوبی.