پیام خراسان - بجنورد- خراسان شمالی که روزگاری به‌واسطه آب‌وهوای معتدل و آسمان آبی‌اش شناخته می‌شد، این روزها با پدیده‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کند که به یک بحران زیست‌محیطی تبدیل شده است.
خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها؛ بر اساس آمار رسمی، طی ۷ ماه نخست سال جاری، خراسان شمالی ۴۸ روز هوای پاک را تجربه کرده و در مقابل، ۱۶۲ روز هوای سالم، ۳۰ روز ناسالم برای گروه‌های حساس، ۴ روز ناسالم برای تمام گروه‌ها و یک روز بسیار ناسالم به ثبت رسیده است.
این آمار در حالی منتشر می‌شود که شمار روزهای هوای پاک بجنورد در نیمه نخست امسال نسبت به مدت مشابه پارسال ۳۴ درصد کاهش یافته است.
وضعیت در شهریورماه امسال به‌مراتب نگران‌کننده‌تر بود؛ به‌طوری که ۲۲ روز هوای شهر بجنورد سالم، چهار روز ناسالم برای گروه‌های حساس، ۲ روز ناسالم برای تمامی گروه‌ها و ۲ روز در وضعیت خطرناک قرار گرفت. در برخی ساعات، شاخص آلودگی هوا در بجنورد و شیروان از مرز بحران عبور کرده و به بیش از ۴۰۰ میکروگرم بر مترمکعب ذرات معلق PM₂.₅ رسیده است؛ عددی که در رده «خطرناک برای همه گروه‌های سنی» قرار می‌گیرد.
دوگانه داخلی و خارجی؛ ریشه‌های گردوغبار
بررسی کارشناسان نشان می‌دهد که آلودگی هوای خراسان شمالی دو منشأ اصلی دارد: منابع داخلی و کانون‌های خارجی.
منشأ داخلی شامل بیابان‌های شمال استان سمنان، دشت‌های بی‌پوشش در اطراف اسفراین، جاجرم و بخش‌هایی از بجنورد است. همچنین محدوده شهر بجنورد عرصه فعالیت سنگ‌شکن‌ها، کارخانه آسفالت و دیگر واحدهای آلاینده قرار دارد. بر اساس اعلام مدیرکل حفاظت محیط زیست استان، بخشی از منطقه میاندشت جاجرم نیز کانون گردوغبار است.
منشأ خارجی اما مهم‌ترین عوامل آلودگی است. صحرای قره‌قوم در ترکمنستان و بستر خشکیده دریاچه آرال در ازبکستان، سالانه تا ۴۰ درصد ذرات معلق وارد شده به استان را تأمین می‌کنند.
نوربخش داداشی، مدیرکل هواشناسی خراسان شمالی با اشاره به این موضوع می‌گوید: خشکسالی و کاهش بارندگی از علت‌های اصلی انتشار ریزگردهاست و اکنون بخش قابل توجهی از پهنه خراسان شمالی درگیر خشکسالی است که با وزش کوچکترین باد شاهد انتشار ذرات گردوغبار هستیم.
یکی از چالش‌های اساسی در مواجهه با این پدیده، فقدان زیرساخت پیش‌بینی به‌موقع است.
علی گودرزی مدیرکل مدیریت بحران استانداری در این باره اظهار کرد: آلودگی هوای امروز بجنورد ناشی از گردوغبار برخاسته از ترکمنستان بود و با توجه به نبود رادار هواشناسی، پیش‌بینی این پدیده برای هواشناسی دشوار شد و دستگاه‌های مربوطه با شرایطی غیرمنتظره مواجه شدند.
نفس‌های تنگ؛ تأثیرات سلامت
آلودگی هوا در خراسان شمالی تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به یک بحران سلامت عمومی تبدیل شده است. بر اساس گزارش وزارت بهداشت، در سال ۱۴۰۱ بیش از ۵۰۰ مورد مراجعه اورژانسی به دلیل مشکلات تنفسی ناشی از آلودگی هوا در استان ثبت شد.
رییس دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی با هشدار درباره تبعات این وضعیت اعلام کرده است: بیماران قلبی و ریوی، زنان باردار و کودکان باید با جدیت بیشتری از قرار گرفتن در هوای آلوده پرهیز کنند و در صورت مشاهده علائمی مانند تنگی نفس، سرفه‌های شدید یا درد قفسه سینه سریعاً به مراکز درمانی مراجعه کنند.
وی همچنین توصیه کرده که شهروندان حتی‌الامکان از حضور غیرضروری در فضای باز خودداری کنند و استفاده از ماسک‌های استاندارد در صورت ضرورت خروج از منزل را جدی بگیرند.
قانون و عمل؛ شکاف میان تصمیم و اجرا
قانون هوای پاک و دستورالعمل‌های مرتبط، سازوکار مشخصی برای مواجهه با شرایط اضطراری آلودگی هوا پیش‌بینی کرده است.
بر اساس ضوابط، هنگامی برای تعطیلی ادارات و مدارس اقدام می‌شود که شاخص آلایندگی هوا (AQI) از عدد ۱۵۰ فراتر برود. اگر شرایط ناسالم برای تمام گروه‌ها (AQI بالای ۱۵۰) برای دو یا سه روز متوالی ادامه یابد، «کمیته اضطرار» با حضور نمایندگان محیط زیست، استانداری، اورژانس، وزارت بهداشت، سازمان هواشناسی و صدا و سیما تشکیل خواهد شد.
بر اساس قانون هوای پاک، وزارت آموزش و پرورش موظف است در شرایط اضطراری نسبت به تعطیلی مراکز پیش‌دبستانی و همه مقاطع تحصیلی اقدام کند. همچنین وزارتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی موظفند با شناورسازی ساعات کار، شروع دیرتر و پایان زودتر کار مراکز اداری، نسبت به مدیریت شرایط اقدام کنند.
با این حال، در بسیاری از موارد، این تصمیمات با تأخیر اتخاذ شده یا به‌طور کامل اجرا نشده‌اند. در یکی از موارد، با تداوم آلودگی شدید و رسیدن شاخص به بیش از ۴۰۰ میکروگرم بر مترمکعب، برخلاف دستورالعمل‌های سازمان حفاظت محیط زیست و مصوبات ستاد اضطراری آلودگی هوا، خبری از تعطیلی دانشگاه‌ها، ادارات یا محدودیت فعالیت‌های شهری نبود.
در موارد دیگری که تعطیلی اعمال شده، این تصمیمات با تأخیر همراه بوده است. برای مثال، در یکی از روزهای آلوده، ادارات استان از ساعت ۹ صبح تعطیل شده‌اند؛ یعنی ساعتی که بخش قابل توجهی از کارمندان در محیط کار حاضر شده بودند. در مواردی نیز ادارات استان به جز اسفراین از ساعت ۱۱ تعطیل شده‌اند که این تصمیم‌گیری‌های متأخر، پرسش‌هایی درباره اثربخشی واقعی این اقدامات به وجود می‌آورد.
اقدامات انجام‌شده و مسیر پیش‌رو
در حوزه مقابله با گردوغبار، اقداماتی در سطح استانی و ملی در حال انجام است. بر اساس اعلام سازمان جهاد کشاورزی، تاکنون ۲۸ هزار هکتار از عرصه‌های بیابانی استان با اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی شامل نهال‌کاری، مدیریت روان‌آب، بذرکاری، احداث بادشکن و حفاظت و قرق احیا شده است. همچنین ۲۷ هزار و ۵۰۰ هکتار از اراضی منابع طبیعی زیر پوشش عملیات آبخیزداری قرار گرفته است.
در سطح دیپلماسی، سیدمحمد پاکمهر نماینده مردم بجنورد در مجلس شورای اسلامی با اعلام اینکه بخشی از ریزگردهای وارداتی به خراسان شمالی از صحرای قره‌قوم در ترکمنستان سرچشمه می‌گیرد، بر لزوم دیپلماسی فعال و رایزنی‌های بین‌المللی برای مقابله با این تهدید زیست‌محیطی تأکید کرده است.
عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی گفت: در سفر آتی رئیس جمهور به کشور ترکمنستان این موضوع به عنوان یکی از مطالبات طرح می‌شود.
پاکمهر با تأکید بر اینکه نخستین گام در مهار این بحران، شناسایی دقیق کانون‌های تولید غبار است، می‌گویند: بدون این شناخت، هر اقدامی مقطعی و ناکارآمد خواهد بود.
در مسیر نفس‌کشیدن دوباره
خراسان شمالی با چالشی روبرو است که حل آن نیازمند عزمی فرابخشی است. از یک سو باید کانون‌های داخلی گردوغبار در استان و مناطق اطراف مدیریت شوند و از سوی دیگر همکاری‌های فرامرزی با کشورهای همسایه به‌ویژه ترکمنستان تقویت گردد تا منشأ ریزگردهای خارجی مهار شود.
در سطح استانی، تکمیل زیرساخت‌های پایش و پیش‌بینی همچون رادار هواشناسی، تقویت ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا، اجرای دقیق‌تر قانون هوای پاک و اتخاذ تصمیمات به‌موقع در شرایط اضطراری می‌تواند به کاهش آسیب‌ها کمک کند. در سطح کلان نیز، مسیر دیپلماسی محیط‌زیستی با کشورهای همسایه برای مهار کانون‌های گردوغبار فرامرزی، اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد.
آسمان خراسان شمالی روزگاری آبی بود. بازگرداندن آن، نه یک آرزو، بلکه یک ضرورت است.