پیام خراسان - رکنا / تازه‌ترین آمار وضعیت سدهای کشور تا ۱۹ مهرماه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد تنها ۴۵ درصد ظرفیت مخازن سدهای ایران آبگیری شده و ۵۵ درصد ظرفیت ذخیره‌سازی آب همچنان خالی است. اگرچه ورودی آب به سدها در سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۶۲ درصد افزایش یافته، اما وضعیت برخی سدهای مهم، از جمله لار و ماملو در تهران و البرز، همچنان بحرانی گزارش می‌شود.
بررسی آخرین وضعیت منابع آبی کشور حاکی از آن است که افزایش ورودی آب به سدها هنوز به معنای رفع کمبود ذخایر آبی نیست. بر اساس آمار منتشرشده تا ۱۹ مهرماه ۱۴۰۵، میزان پرشدگی مخازن سدهای کشور به ۴۵ درصد رسیده است؛ به این ترتیب، بیش از نیمی از ظرفیت ذخیره‌سازی سدهای ایران خالی مانده است.
این وضعیت در شرایطی رقم خورده که حجم ورودی آب به مخازن سدهای کشور از ابتدای سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ تا زمان اعلام آمار به ۸۲۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۵۱۰ میلیون مترمکعب بود که از افزایش ۶۲ درصدی ورودی آب حکایت دارد.
با این حال، برای ارزیابی وضعیت منابع آبی کشور، صرفاً افزایش ورودی آب کافی نیست و میزان ذخیره موجود، پراکندگی بارش‌ها، وضعیت سدهای تأمین‌کننده آب شرب و روند مصرف نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
وضعیت بحرانی سدهای لار و ماملو؛ نگرانی درباره منابع آب تهران
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش اخیر، وضعیت سدهای لار و ماملو در تهران و البرز است که در گروه سدهای دارای شرایط بحرانی از نظر میزان پرشدگی قرار گرفته‌اند.
اهمیت این وضعیت از آن جهت است که سدها از اجزای مهم سامانه تأمین و تنظیم منابع آب هستند و کاهش ذخایر آنها می‌تواند مدیریت تأمین آب را دشوارتر کند؛ به‌ویژه در شرایطی که بارندگی‌ها از نظر زمانی و مکانی توزیع یکنواختی ندارند.
در کنار سدهای لار و ماملو، سدهای دوستی و طرق در خراسان رضوی، پانزده خرداد در حوضه قمرود، شمیل و نیان در هرمزگان، بارزو در خراسان شمالی و ساوه در گیلان نیز در فهرست سدهای دارای وضعیت بحرانی گزارش شده‌اند.
البته قرار گرفتن این سدها در گروه بحرانی، به‌تنهایی به معنای قطع آب یا وقوع قطعی قریب‌الوقوع نیست؛ ارزیابی پیامدهای احتمالی به میزان ذخیره قابل استفاده، مصارف وابسته به هر سد و برنامه مدیریت منابع آب بستگی دارد.
کدام سدهای کشور وضعیت بهتری دارند؟
در مقابل، بر اساس گزارش منتشرشده، سدهای آزاد، اکباتان، زیردان، جگین، دویرج و ایلام از نظر حجم پرشدگی در وضعیت مناسبی قرار دارند. همچنین میزان پرشدگی برخی سدهای کشور به حدود ۱۰۰ درصد رسیده است.
این تفاوت نشان می‌دهد که وضعیت منابع آبی در سراسر کشور یکسان نیست. در نتیجه، میانگین پرشدگی سدهای کشور، اگرچه شاخصی مهم برای ارزیابی کلی منابع آب است، نمی‌تواند به‌تنهایی وضعیت تأمین آب هر استان یا شهر را مشخص کند.
برای تحلیل دقیق‌تر شرایط، باید میزان ذخیره سدهای هر حوضه آبریز، نیاز مصرف‌کنندگان و ظرفیت انتقال آب نیز در کنار یکدیگر بررسی شوند.
بارش‌ها افزایش یافته، اما آیا بحران آب برطرف شده است؟
آمار بارش‌های ابتدای مهرماه نیز از افزایش بارندگی نسبت به دوره‌های مقایسه‌ای حکایت دارد. بر اساس داده‌های اعلام‌شده، ارتفاع کل ریزش‌های جوی کشور از اول مهر تا ۱۸ مهرماه ۱۴۰۵ به ۴.۲ میلی‌متر رسیده است.
این میزان در دوره مشابه بلندمدت ۳.۲ میلی‌متر و در مدت مشابه سال آبی گذشته ۱.۳ میلی‌متر بوده است. بنابراین، بارش ثبت‌شده در این بازه نسبت به دوره بلندمدت حدود ۳۱ درصد و در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته بیش از سه برابر شده است.
با وجود این، افزایش بارش در یک بازه کوتاه لزوماً به معنای بهبود پایدار منابع آب نیست. میزان تبدیل بارندگی به رواناب، وضعیت رطوبت خاک، شدت و پراکندگی بارش و شرایط حوضه‌های آبریز در مقدار آبی که در نهایت به مخازن سدها می‌رسد، تأثیرگذار است.
از همین رو، هرچند افزایش ۶۲ درصدی ورودی آب به سدها نشانه‌ای مثبت در مقایسه با سال گذشته محسوب می‌شود، پایین بودن سطح پرشدگی مخازن همچنان ضرورت مدیریت مصرف و پایش مستمر منابع آبی را برجسته می‌کند.
افزایش ورودی آب؛ چرا هنوز ۵۵ درصد ظرفیت سدها خالی است؟
برای درک بهتر وضعیت فعلی باید میان «ورودی آب» و «ذخیره آب» تفاوت قائل شد. ورودی آب نشان می‌دهد در یک بازه زمانی چه میزان آب وارد مخازن شده است؛ اما درصد پرشدگی، میزان آب موجود در مخازن را در مقایسه با ظرفیت آنها بیان می‌کند.
بنابراین، ممکن است ورودی آب نسبت به سال گذشته افزایش پیدا کند، اما ذخایر سدها همچنان در سطح پایینی باقی بماند. افزون بر این، مقایسه ورودی آب در دو دوره به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که ذخیره نهایی سدها چه میزان تغییر کرده است؛ برای چنین ارزیابی‌ای، اطلاعات مربوط به خروجی آب، برداشت‌ها و حجم ذخیره در ابتدای دوره نیز لازم است.
در شرایط کنونی، ادامه روند بارش‌ها، میزان ورودی آب به حوضه‌های آبریز و نحوه مدیریت مصارف، از عوامل تعیین‌کننده در مسیر تغییر ذخایر سدهای کشور خواهند بود.
آخرین آمار سدهای کشور تصویری دوگانه از منابع آبی ایران ارائه می‌دهد: از یک سو، ورودی آب به مخازن نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش یافته و بارش‌های ابتدای مهر نیز بیشتر بوده است؛ از سوی دیگر، تنها ۴۵ درصد ظرفیت سدها آبگیری شده و تعدادی از سدهای مهم کشور همچنان با محدودیت ذخیره مواجه‌اند.
در چنین شرایطی، برای ارزیابی چشم‌انداز تأمین آب در ماه‌های پیش رو، باید روند پرشدگی سدها و تغییرات ذخایر به‌صورت مستمر دنبال شود. افزایش ورودی آب می‌تواند نشانه‌ای امیدوارکننده باشد، اما تا زمانی که به بهبود پایدار ذخایر منجر نشود، نمی‌توان از پایان نگرانی‌ها درباره منابع آبی کشور سخن گفت.