پیام خراسان - پیوند میان «سرمایه فرهنگی» و «الگوی مصرف کتاب» در هفته کتاب مورد پژوهش و ارزیابی قرار گرفت.
پیوند میان «سرمایه فرهنگی» و «الگوی مصرف کتاب» در هفته کتاب مورد پژوهش و ارزیابی قرار گرفت.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری صدا و سیما شناخت ذائقه مخاطب و توجه به آن از زاویه دید سرمایه فرهنگی، موضوعی است که با استفاده از رویدادها و فعالیتهای هفته کتاب بررسی شد.
مهدی نجفی (جامعه شناس و کارشناس فرهنگی) در یادداشتی به این موضوع پرداخته است.
این یادداشت را در ادامه میخوانید:
در تحلیلهای جامعهشناختی، «ذائقه فرهنگی» صرفاً یک امر کیفی و ذهنی نیست، بلکه بازتاب مستقیم الگوهای مصرف کالاهای فرهنگی در یک جامعه است.
به عبارت دیگر، ذائقه فرهنگی همان «الگوی مصرف» جامعه است که نشان میدهد چگونه یک جامعه با کالاهای فرهنگی، از جمله کتاب، تعامل میکند.
اما پرسش بنیادین در تحلیل ساختاری این است: چه عاملی الگوی مصرف (ذائقه) را تعیین میکند؟ پاسخ در مفهوم «سرمایه فرهنگی» نهفته است.
ما امروز با شکاف عمیقی میان «عرضه کالا» و «تولید معنا» روبهرو هستیم.
در برنامههای گستردهای که به مناسبت هفته کتاب اجرا میشود، شاهد آن هستیم که تمرکز اصلی بر «توزیع کالا» (کتاب بهمثابه کالا) است.
اما از منظر جامعهشناسی، اگر سطح «سرمایه فرهنگی» (شامل دانش، مهارتهای خواندن، پیشزمینههای فکری و...) در جامعه پایین باشد، آنچه خواهیم داشت، صرفاً یک «مصرف کالایی سطحی» است.
در این حالت، ذائقه فرهنگی جامعه به سمت کالاهای فرهنگی گذرا، ساده و فاقد ارزش معرفتی سوق مییابد که در نهایت، هیچگونه بازتولید اجتماعی یا توسعه فکری را به همراه نخواهد داشت.
رابطه میان سرمایه فرهنگی و ذائقه، رابطهای علّی است.
سرمایه فرهنگی بالا، به شکلگیری «ذائقه مصرفی انتخابگر» منجر میشود؛ وضعیتی که در آن، فرد کتاب را نه بهعنوان یک شیء، بلکه بهعنوان ابزاری برای گسترش سرمایه شناختی خود به کار میگیرد.
در مقابل، کمبود سرمایه فرهنگی به شکلگیری «ذائقه مصرفی غیرانتخابی» میانجامد که در آن، کتاب صرفاً به یک کالای مصرفی گذرا تقلیل مییابد.
بنابراین، نقد من به رویکردهای فعلی در برنامههای هفته کتاب این است که اگر این برنامهها صرفاً بر «افزایش حجم مصرف» (توزیع بیشتر کالا) تمرکز کنند، در واقع در حال تقویت یک «ذائقه فرهنگی کالایی» هستند. برای گذار از این وضعیت، راهبرد نهادهای فرهنگی باید از «توزیع کالا» به سمت «ارتقای سرمایه فرهنگی» تغییر جهت دهد. ما نیازمند برنامههایی هستیم که بر «آموزش خواندن»، «تحلیل محتوا» و «توسعه توانمندیهای فکری» تمرکز کنند تا از این طریق بتوانیم الگوی مصرف (ذائقه) جامعه را به سمت مطالعه عمیق و تولید معنا سوق دهیم.
به عبارتی دیگر، هدف ما نباید صرفاً «بیشتر خواندن» باشد، بلکه باید «بهتر مصرف کردن» (در معنای کیفی مصرف کتاب) را هدف قرار دهیم. این تنها راهی است که میتوانیم از یک «جامعه مصرفکننده» به یک «جامعه تولیدکننده و بازتولیدکننده فرهنگ» تبدیل شویم.
در این مسیر گذار از سطح به عمق، نقش رسانههای تحلیلمحور بسیار حیاتی است.
رسانهای که در مسیر انتقال آگاهانه و تحلیل دقیق رویدادها، همواره تلاش کرده است تا میان خبر، کتاب و دانش پیوند برقرار کند؛ پیوندی که خود از ارکان تقویت سرمایه فرهنگی و اصلاح ذائقه عمومی در عصر اطلاعات است.
مهدی نجفی، با بیش از بیست سال سابقه فعالیتهای فرهنگی و هنری، و صاحب مقالات مرتبط با پژوهشهای فرهنگی است.