پیام خراسان - مشهد- شعر آیینی خراسان با پیوند زدن ارادت به آستان رضوی و فرهنگ عاشورا، به شاخصترین جریان مذهبی و ادبی کشور تبدیل شده است.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها - مرجانه حسین زاده: هر سال با فرارسیدن ایام محرم، شعر آیینی بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار میگیرد. شاعران، مداحان و علاقهمندان به فرهنگ عاشورا در این روزها بیش از گذشته به سراغ سرودههایی میروند که مفاهیم دینی، حماسی و معرفتی واقعه کربلا را بازتاب میدهد. شعر آیینی در فرهنگ ایرانی جایگاهی ویژه دارد و محرم، فرصتی است تا این گونه ادبی بیش از پیش در محافل فرهنگی و مذهبی دیده و شنیده شود.
در این میان، مشهد را میتوان پایگاه شعر آیینی کشور دانست. حضور نورانی حضرت امام رضا(ع) در این شهر، بستری کمنظیر برای رشد و بالندگی شعر دینی و آیینی فراهم کرده است. به همین دلیل، مشهد در طول سالهای گذشته میزبان و پرورشدهنده شمار زیادی از شاعران برجسته آیینی بوده و امروز نیز یکی از مهمترین مراکز تولید و جریانسازی در این حوزه به شمار میرود.
خراسان مشرق شعر فارسی است
عباس ساعی، پژوهشگر ادبیات و شاعر آیینی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: خراسان، مشرق شعر فارسی است و شعر در این دیار از دیرباز تافتهای جدابافته بوده و هست. خراسان همیشه پرچمدار شعر بوده است، این داعیه در شعر آیینی هم تعمیم دارد.
پژوهشگر ادبیات و شاعر آیینی افزود: وجود مضجع شریف امام رضا (ع) در خاک خراسان و افتخار ملکالشعرایی آستان مقدس این امام همام از گذشتههای دور تا امروز، سرودن شعر آیینی را به صورت سنتی خدشهناپذیر درآورده است که بیشتر شاعران این پهنه در آن طبعآزمایی کردهاند.
وی که به تازگی عنوان چهره ماندگار آموزش و پرورش را کسب کرده، گفت: این شاعران که هر یک چندین و چند شعر درخشان آیینی در کارنامۀ شاعری خویش دارند، برای پرهیز از تکرار سخن خود و اجتناب از تقلید سخن دیگران، ناگزیر از مضموناندیشی و نوآوری و پرداختن به جنبههای ناگفته بودهاند و این ویژگی در شعر شاعران آیینی خراسان جلای بیشتری دارد.
ساعی افزود: محتوای شعر آیینی در خراسان بیشتر معطوف به ائمۀ اطهار و مصائبی که عمدتا بر این بزرگواران رفته و از همه برجستهتر امام حسین (ع) است. منتها با وجود همسایگی با شمسالشموس حجم آثاری که در بارۀ امام رضا (ع) و فرزند و برومندش امام جواد (ع) و پدر بزرگوارش امام کاظم (ع) سروده شده، کماً و کیفاً بیش از دیگر ائمهاطهار علیهم السلام است.
پژوهشگر ادبیات و شاعر آیینی ادامه داد: بر بنیاد حدیثی که به تواتر یاد میشود، شیعه باید بعد از هر سوگواری، از مصائبی که بر سیدالشهدا آمده است، یاد کند. بر همین اساس در تمام عزاداریها چه آنها که شخصی هستند و مردم برای بستگان خویش برگزار میکنند، چه آنها که عمومیت دارند و در عزای دیگر امامان دایر میشوند، یاد از مصائب کربلا ضرورت دارد و سخن مشهور «گریز به صحرای کربلا» مبتنی بر همین باور است.
وی گفت: بدین ترتیب شاعران و نویسندگان و مداحانی که در طول سال هرگز از یاد عاشورا و کربلا غفلت نمیورزند، در محرم و صفر رویکرد ویژهای به این مصیبت دارند. در واقع زندگی آنان در این ایام با این مصیبت آمیخته میشود. وقتی از تمام مساجد وحسینهها و تکایا ذکر یا حسین بلند است، مگر شاعر مسلمان شیعی که در مقایسه با دیگر مردم طبعی حساستر دارد و عاطفیتر است، میتواند نسبت به این حادثه بیاعتنا بماند؟
سوگواری از مهم ترین وجوهِ فرهنگ کهنِ ایرانی
حسن احمدی فرد، نویسنده، روزنامه نگار و پژوهشگر ادبی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر سوگواری را یکی از مهم ترین وجوهِ فرهنگ کهنِ ایرانی دانست و اظهار کرد: ما در قدیمیترین اشکال تقدس و پرستش، ایزدانی را داشتیم که به عنوان ایزدان شهیدشونده شناخته میشدند و باور مردم این گونه بوده که باید مردان و زنان در سوگِ این ایزدان گریه کنند و هرچه اشک بیشتری ریخته شود، باران و برکتِ بیشتری خواهد آمد چراکه اشک را نمادِ باران می دانستند، لذا مردم ایران باستان در سوگِ ایزدان شهیدشونده مراسم های مفصلی همراه با دستهجات عزاداری برگزار میکردند.
نویسنده، روزنامه نگار و پژوهشگر ادبی ریشه سوگ در ایران را، مربوط به ایران باستان دانست و تاکید کرد: بانوان در سوگواری برای این ایزدان پیشقدم بودهاند و همین پیشینه کهن باعث شده تا امروز در فولکلور (فرهنگ مردم) زنها پایه سوگواری باشند. مثلا در کنایهها و ضربالمثلها هست که «دختر، گریهکن عزای پدر و مادر است» یا مثلا وقتی هنرمندی مثل مرحوم فرشچیان بنا دارد، تابلویی برای سوگ عظیم عاشورا خلق کند، ناخودآگاه به سراغ صحنهای میرود که زنان و دختران بر گرداگرد اسب بیسوار حضرت سیدالشهدا جمع شدهاند. این، همان کهنالگوی سوگواری است که در ناخودآگاه جامعه ایرانی، باقی است.
وی ادامه داد: در دوران بعد این باورهای ایزدی، قالبی انسانی پیدا می کنند و ما «سوگ سیاوش» را داریم، شخصیتی که در ایران کهن عمده سوگواری ها برای او انجام می شده. سوگواری های بعد که مربوط به سوگِ حضرت سیدالشهدا(ع) است نیز، رنگ و بوی سوگِ سیاوش دارد، یعنی ایرانیانی که آن پیشینه کهن را داشتند، همان آیین را در سوگِ حضرت سیدالشهدا زنده کردند.
احمدی فرد گفت: جامعه شیعه سوگواری برای امام حسین (ع) و حادثه کربلا را با همان رنگ و بوی باورِ کهنی که داشته برگزار کرده و این سوگ را جلوه ای از سوگِ کهن دیده برای همین است که تمام سوگواری های عزای سیدالشهدا، رنگ و بو و پیشینه ای کهن دارد.
نویسنده، روزنامه نگار و پژوهشگر ادبی ادامه داد: در خراسان همه چیز غنا و قدمت بیشتری دارد و می دانیم که در بخش های خراسانی آسیای میانه نظیر ازبکستان، تاجیکستان هنوز آیین سوگ سیاوش برگزار می شود و این آیینها خیلی به سوگواری های محرم و صفر شباهت دارد.
شعر آیینی خراسان از شاخصترین جریانهای شعر مذهبی ایران است
علی اصغر دلیلی صالح، شاعر آیینی هم در گفتگو با خبرنگار مهر شعر آیینی خراسان را بهویژه در مناسبتهای محرم و صفر، از شاخصترین جریانهای شعر مذهبی ایران دانست و اظهار کرد: شعر آیینی خراسان ریشهای عمیق در تاریخ، فرهنگ و سنتهای دینی این منطقه دارد. خراسان از دیرباز به دلیل پیوند با فرهنگ تشیع، حضور بارگاه منور حرم امام رضا علیه السلام و سابقه طولانی شعر فارسی، یکی از مهمترین کانونهای شعر آیینی کشور بوده است.
شاعر آیینی در تشریح ویژگیهای شعر آیینی خراسان گفت: پیوند عاطفه و معرفت یکی از ویژگیهای شعر آیینی این خطه است، شعر آیینی خراسان معمولاً صرفاً مرثیه و سوگسرایی نیست؛ در کنار بیان مصائب واقعه عاشورا، به تحلیل فلسفه قیام، مفاهیم عدالتخواهی، آزادگی و امر به معروف نیز میپردازد. به همین دلیل در بسیاری از آثار، شور و شعور در کنار هم دیده میشود.
وی بیان کرد: سنت قصیدهسرایی خراسانی هم بر شعر آیینی ما تاثیر داشته است، میراث سبک خراسانی و قصیدهپردازی باعث شده بسیاری از شاعران این منطقه در قالبهای فاخر و استوار شعر بسرایند. استحکام زبانی، واژگان اصیل فارسی و توجه به صنایع ادبی از ویژگیهای برجسته این اشعار است.
دلیلی صالح با اشاره به حضور پررنگ مضامین رضوی در شعر آیینی خراسان گفت: حتی در شعر عاشورایی شاعرانی خراسانی، ارادت به امام رضا و پیوند میان فرهنگ رضوی و فرهنگ عاشورایی دیده میشود. این ویژگی در بسیاری از مناطق دیگر کشور کمتر به این شکل نمود دارد.
شاعر آیینی افزود: توجه به روایت تاریخی معتبر نیز از دیگر ویژگیهای شعر آیینی ما است، بخش مهمی از شاعران آیینی خراسان به منابع تاریخی و مقاتل معتبر توجه ویژه دارند و تلاش میکنند از نقل مطالب ضعیف یا غیرمستند فاصله بگیرند.
وی بیان کرد: در شعر آیینی این خطه زبان مردمی در کنار زبان فاخر مشاهده می شود، یعنی در کنار اشعار رسمی و ادبی، گونهای از نوحهها و اشعار هیئتی با گویشها و زبان محلی خراسان نیز شکل گرفته که ارتباط عمیقی با مخاطب عام برقرار میکند.