پیام خراسان - ایسنا /تربت‌جام از قطب‌های مهم تولید زعفران در جهان است؛ شهرستانی که هزاران هکتار از زمین‌هایش زیر کشت طلای سرخ قرار دارد و معیشت هزاران خانوار آن به محصولی گره خورده که در بازارهای جهانی ارزشی قابل توجه دارد.
با این حال، پشت این جایگاه تولیدی، تناقضی تلخ وجود دارد؛ کشاورزی که ماه‌ها برای کاشت، داشت و برداشت زعفران زحمت می‌کشد، نه تنها سهم متناسبی از ارزش اقتصادی محصول خود نمی‌برد، بلکه باید هزینه‌های سنگین تولید، کمبود آب، خاموشی چاه‌موتورها و نوسان قیمت را نیز به جان بخرد. گویی طلای سرخی که از دل مزارع تربت‌جام برداشت می‌شود، در مسیر رسیدن به بازار، ارزش خود را برای تولید کننده از دست می‌دهد.
امسال نیز زعفران‌کاران تربت‌جام در شرایطی به استقبال برداشت محصول رفته‌اند که به گفته فعالان این حوزه، قیمت زعفران از ابتدای فصل برداشت حدود ۳۰ درصد کاهش یافته و خاموشی روزانه پنج تا ۶ ساعته چاه‌موتورهای کشاورزی، تأمین آب مورد نیاز مزارع را با دشواری مواجه کرده است. در کنار این مشکلات، خام‌فروشی، نبود زیرساخت‌های کافی فرآوری، ضعف برندسازی و موانع صادراتی، زنجیره‌ای از چالش‌ها را شکل داده که مانع بازگشت ارزش افزوده زعفران به مبدأ تولید شده است.
۳۰۰۰ دلار تا ۱۳۰۰ دلار؛ سقوط ارزش صادراتی زعفران زیر سایه موانع ارزی
یک کشاورز نمونه و فعال بورس کالای زعفران در تربت جام، با تأکید بر اینکه چالش‌های زعفران به یک مرحله از تولید محدود نمی‌شود، گفت: خام‌فروشی زعفران تنها به شرایط اقلیمی تربت‌جام یا سایر مناطق تولیدکننده ارتباط ندارد، بلکه از مرحله کاشت، داشت و برداشت تا فرآوری و صادرات، مسائل مختلفی در زنجیره این محصول وجود دارد که برای رفع آن‌ها باید برنامه‌ریزی شود.
مجتبی پیام عسکری در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: زعفران محصولی است که در مراحل مختلف تولید و عرضه با چالش‌های متعددی مواجه است و نمی‌توان مسئله خام‌فروشی را صرفاً به یک منطقه یا یک مرحله از تولید نسبت داد. برای بررسی این موضوع باید تمام زنجیره زعفران، از زمان برداشت گل تا فرآوری و عرضه در بازارهای داخلی و خارجی، مورد توجه قرار گیرد.
عسکری با اشاره به حساسیت گل زعفران پس از برداشت افزود: سرگل زعفران به دلیل ماندگاری کم، محصولی فسادپذیر است و اگر در زمان مناسب فرآوری نشود، کیفیت خود را از دست می‌دهد و از چرخه مصرف خارج می‌شود. به همین دلیل باید از لحظه برداشت گل تا زمان تحویل آن به دستگاه‌های خشک‌کن، زمان‌بندی مشخصی وجود داشته باشد و پس از آن می‌توان برنامه‌های مربوط به فرآوری و مراحل بعدی تولید را اجرا کرد.
وی با اشاره به نقش واسطه‌ها در زنجیره زعفران تصریح کرد: من با عنوان دلالی برای فعالان این حوزه موافق نیستم؛ چراکه زعفران محصولی پرحجم است و زنجیره‌های مختلفی در خرید، جمع‌آوری و عرضه آن نقش دارند. اگر این زنجیره‌ها وجود نداشته باشند، قطعاً آسیب می‌بینیم و نمی‌توانیم گل زعفران را به درآمد مناسبی تبدیل کنیم.
این فعال بورس کالای زعفران ادامه داد: نباید تصور کرد خام‌فروشی صرفاً به این معناست که کلاله زعفران را به پول نقد تبدیل کنیم. پس از خشک شدن زعفران است که امکان برنامه‌ریزی برای بخش‌های بعدی تولید، فرآوری و ایجاد ارزش افزوده فراهم می‌شود و می‌توان به سودآوری بیشتر رسید.
عسکری با تأکید بر ضرورت توسعه زیرساخت‌های فرآوری و صنایع مرتبط با زعفران اظهار کرد: برای عبور از خام‌فروشی به زیرساخت‌های دارویی بسیار قوی نیاز داریم و تا زمانی که این زیرساخت‌ها فراهم نشود، نمی‌توان ادعا کرد که از خام‌فروشی عبور کرده‌ایم. زمانی می‌توان به درآمد پایدار از زعفران رسید که این محصول را در سطح ملی ببینیم و به آن به چشم میراث کهنی نگاه کنیم که از نیاکانمان به ما رسیده است.
وی تصریح کرد: تا زمانی که برای این محصول ارزشمند کار خاصی انجام ندهیم و زمینه فرآوری و استفاده از ظرفیت‌های مختلف آن را فراهم نکنیم، نمی‌توانیم ادعا کنیم که دیگر خام‌فروشی نداریم. زعفران ظرفیت‌های متعددی دارد که استفاده از آن‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری، ایجاد زیرساخت و برنامه‌ریزی بلندمدت است.
کاهش ۳۰ درصدی قیمت زعفران تربت‌جام از ابتدای فصل برداشت
زعفران‌کاران تربت‌جام در فصل برداشت طلای سرخ، هم‌زمان با بحران تأمین آب و خاموشی چاه‌موتورهای کشاورزی، با افت قابل توجه قیمت محصول نیز روبه‌رو شده‌اند؛ به طوری که قیمت زعفران از ابتدای فصل برداشت تاکنون حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است. محدودیت‌های آبیاری و مشکلات صادراتی نیز شرایط اقتصادی تولیدکنندگان را دشوارتر کرده و نگرانی‌ها درباره صرفه اقتصادی کشت این محصول را افزایش داده است.
دیگر کشاورز نمونه حوزه زعفران در تربت جام با اشاره به مشکلات زعفران‌کاران شهرستان در فصل کشت، داشت و برداشت این محصول گفت: کشاورزان زعفران‌کار علاوه بر مشکلات مربوط به تأمین آب و محدودیت‌های آبیاری، در زمان برداشت نیز با کاهش قیمت محصول و مشکلات مربوط به صادرات مواجه هستند که این مسائل درآمد و وضعیت اقتصادی تولیدکنندگان را تحت تأثیر قرار داده است.
عبدالعزیز قربانزاده در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: یکی از مشکلات مهم زعفران‌کاران تربت‌جام در فصل کشت و کار، محدودیت‌های مربوط به آبیاری مزارع و خاموشی چاه‌موتورهای کشاورزی است. در حال حاضر چاه‌موتورهای کشاورزی روزانه حدود پنج تا ۶ ساعت با خاموشی مواجه هستند که این موضوع مشکلاتی را برای تأمین آب مورد نیاز مزارع زعفران ایجاد می‌کند.
زعفران از جمله محصولاتی است که زمان‌بندی آبیاری در مراحل مختلف رشد آن اهمیت دارد و کشاورزان برای مدیریت مزارع خود به تأمین به‌موقع آب نیاز دارند. محدودیت ساعات فعالیت چاه‌موتورها و خاموشی‌های روزانه، برنامه‌ریزی برای آبیاری را با دشواری‌هایی مواجه کرده است.
قربانزاده با اشاره به مشکلات اقتصادی زعفران‌کاران در زمان برداشت محصول بیان کرد: یکی دیگر از نگرانی‌های تولیدکنندگان، کاهش قیمت زعفران در فصل برداشت است. متأسفانه از ابتدای فصل تاکنون قیمت این محصول حدود ۳۰ درصد کاهش داشته و این مسئله فشار اقتصادی بیشتری به کشاورزان وارد کرده است.
وی ادامه داد: کشاورزان در طول سال برای آماده‌سازی زمین، نگهداری مزارع، آبیاری و برداشت زعفران هزینه‌های مختلفی پرداخت می‌کنند و طبیعی است که کاهش قیمت محصول در زمان عرضه به بازار، بر میزان درآمد و صرفه اقتصادی فعالیت آن‌ها تأثیر بگذارد.
این فعال حوزه زعفران با اشاره به تأثیر شرایط سیاسی کشور بر بازار این محصول گفت: شرایط سیاسی کشور نیز موجب شده در حوزه صادرات زعفران با مشکلاتی مواجه شویم. از آنجا که صادرات در بازار زعفران اهمیت زیادی دارد، ایجاد اختلال و دشواری در روند صادرات می‌تواند بر وضعیت بازار و قیمت محصول تأثیرگذار باشد.
قربانزاده افزود: در شرایط فعلی، زعفران با روند کاهشی قیمت مواجه شده و کاهش حدود ۳۰ درصدی قیمت از ابتدای فصل تاکنون، نگرانی‌هایی را برای تولیدکنندگان این محصول در شهرستان تربت‌جام ایجاد کرده است.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به مشکلات زعفران‌کاران خاطرنشان کرد: محدودیت‌های آبیاری و خاموشی چاه‌موتورها از یک سو و کاهش قیمت محصول و مشکلات صادراتی از سوی دیگر، مجموعه‌ای از چالش‌ها را پیش روی تولیدکنندگان زعفران قرار داده است. توجه به این مشکلات برای حمایت از کشاورزان و حفظ صرفه اقتصادی تولید زعفران در تربت‌جام اهمیت دارد.
وجود دلالان در چرخه خرید و فروش زعفران
زعفران یکی از محصولات ارزشمند و از چاشنی‌های اصلی سفره مردم تربت‌جام است و از گذشته تاکنون نقش مهمی در اقتصاد و معیشت خانوارهای کشاورز این شهرستان داشته است.
یک کشاورز نمونه زعفران شهرستان تربت‌جام، با اشاره به جایگاه زعفران در فرهنگ و اقتصاد این منطقه اظهار کرد: با وجود ظرفیت بالای تولید زعفران در تربت‌جام، متأسفانه کشاورزان سهم چندانی از ارزش اقتصادی واقعی این محصول نمی‌برند. وجود دلالان در چرخه خرید و فروش زعفران و همچنین خام‌فروشی محصول موجب شده بخش قابل توجهی از سود حاصل از تولید به جای کشاورزان، نصیب واسطه‌ها شود.
محمد حاجی حسینی، ادامه داد: کشاورزان از ابتدای مراحل کاشت، داشت و برداشت برای تولید این محصول زحمت زیادی می‌کشند و هزینه‌های مختلفی را متحمل می‌شوند، اما در نهایت به دلیل عرضه محصول به شکل خام و نبود سازوکار مناسب برای فروش مستقیم، نمی‌توانند از ارزش افزوده واقعی زعفران بهره‌مند شوند.
حاجی حسینی با تأکید بر ضرورت برندسازی زعفران تربت‌جام بیان کرد: امیدواریم با برنامه‌ریزی مناسب و ایجاد برند معتبر برای زعفران این شهرستان، زمینه رونق بازار این محصول فراهم شود و شاهد کاهش نقش دلالان و واسطه‌ها در چرخه تولید تا عرضه باشیم.
وی خاطرنشان کرد: برندسازی و توجه به فرآوری و بسته‌بندی مناسب می‌تواند به معرفی بهتر زعفران تربت‌جام کمک کند و زمینه ورود این محصول ارزشمند به بازارهای جدید در داخل و خارج از کشور را فراهم آورد.
این کشاورز نمونه تأکید کرد: زعفران تربت‌جام ظرفیت مناسبی برای حضور در بازارهای دیگر کشورها دارد و امیدواریم با حمایت از تولیدکنندگان، توسعه فرآوری و ایجاد بسترهای مناسب بازاریابی و صادرات، کشاورزان نیز بتوانند سهم واقعی خود را از سود این محصول ارزشمند به دست آورند.
پیش‌بینی برداشت ۱۶.۵ تن زعفران خشک از مزارع تربت‌جام
تربت‌جام امسال در حالی چشم‌انتظار برداشت ۱۶.۵ تن زعفران خشک از مزارع خود است که بیش از ۵ هزار بهره‌بردار در تولید این محصول نقش دارند. زعفران به‌عنوان محصولی کم‌آب‌طلب و اقتصادی، ظرفیت مهمی برای اشتغال‌زایی و درآمدزایی در این شهرستان دارد.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان تربت‌جام از پیش‌بینی برداشت ۱۶.۵ تن زعفران خشک از مزارع این شهرستان خبر داد و گفت: امسال ۸۶۷۲ هکتار از اراضی کشاورزی تربت‌جام به کشت زعفران اختصاص یافته و حدود ۵ هزار و ۶۰۰ بهره‌بردار در این حوزه فعالیت می‌کنند.
محمد دوستخواه احمدی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: سطح زیر کشت زعفران در شهرستان تربت‌جام ۸۶۷۲ هکتار است که پیش‌بینی می‌شود از این میزان سطح زیر کشت، ۱۶.۵ تن زعفران خشک برداشت شود. میانگین عملکرد این محصول نیز حدود دو کیلوگرم در هر هکتار است.
وی با اشاره به زمان برداشت زعفران در تربت‌جام افزود: برداشت این محصول با توجه به زمان آبیاری مزارع و دمای هوا، از اوایل آبان‌ماه آغاز می‌شود و تا پایان آبان‌ماه ادامه دارد.
مدیر جهاد کشاورزی تربت‌جام با تأکید بر ضرورت رعایت اصول بهداشتی در مراحل برداشت و فرآوری زعفران بیان کرد: یکی از توصیه‌های مهم ما به کشاورزان، برداشت بهداشتی گل زعفران و رعایت نکات بهداشتی در فرآوری آن است تا محصولی سالم و باکیفیت به دست مصرف‌کنندگان برسد.
دوستخواه احمدی ادامه داد: رعایت اصول بهداشتی در زمان برداشت و جداسازی کلاله‌ها و همچنین فرآوری صحیح محصول، نقش مهمی در حفظ کیفیت زعفران دارد و کشاورزان باید به این موضوع توجه ویژه‌ای داشته باشند.
وی در ادامه با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی زعفران در تربت‌جام، بر ضرورت سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی و تکمیلی این محصول تأکید و تصریح کرد: پیشنهاد ما به سرمایه‌گذاران این است که در حوزه صنایع تبدیلی زعفران فعالیت بیشتری داشته باشند تا علاوه بر تولید و عرضه زعفران، بتوانیم در زمینه فرآوری‌های پیشرفته‌تر از جمله اسانس‌گیری زعفران نیز فعالیت کنیم.
مدیر جهاد کشاورزی تربت‌جام افزود: با توجه به سطح زیر کشت و میزان تولید زعفران در شهرستان و جایگاه اجتماعی و اقتصادی این محصول، ظرفیت مناسبی برای سرمایه‌گذاری در بخش فرآوری، اسانس‌گیری و صنایع تبدیلی وجود دارد. لازم است سرمایه‌گذاران به این حوزه ورود کنند تا ارزش افزوده بیشتری از تولید زعفران در خود شهرستان ایجاد شود.
وی با اشاره به مزایای کشت زعفران برای منطقه اظهار کرد: زعفران علاوه بر اینکه از نظر اقتصادی برای کشاورزان منافع خوبی دارد، در ایجاد اشتغال نیز نقش مؤثری ایفا می‌کند و می‌تواند فرصت‌های شغلی مناسبی در شهرستان به وجود آورد.
دوستخواه احمدی با بیان اینکه زعفران از جمله گیاهان کم‌آب‌طلب محسوب می‌شود، ادامه داد: یکی از سیاست‌های وزارت جهاد کشاورزی، ترویج کشت گیاهان کم‌آب‌طلب است و زعفران نیز در همین گروه قرار می‌گیرد. با توجه به شرایط منابع آبی، باید به سمت توسعه کشت محصولاتی حرکت کنیم که نیاز آبی کمتری دارند و در عین حال از نظر اقتصادی برای کشاورزان مقرون‌به‌صرفه هستند.
وی افزود: توسعه کشت زعفران از یک سو به مدیریت بهتر منابع آب کمک می‌کند و از سوی دیگر با توجه به ظرفیت اشتغال‌زایی و درآمدزایی این محصول، می‌تواند در بهبود وضعیت اقتصادی و معیشت کشاورزان شهرستان مؤثر باشد.
مدیر جهاد کشاورزی تربت‌جام در ادامه با تأکید بر ضرورت استفاده از دانش و فناوری‌های جدید در بخش کشاورزی گفت: تلاش ما این است که علم و دانش را وارد عرصه کشاورزی کنیم تا بتوانیم معیشت کشاورزان را تحت تأثیر قرار دهیم و شرایطی فراهم شود که بهره‌برداران از کشاورزی معیشتی فاصله بگیرند.
دوستخواه احمدی خاطرنشان کرد: هدف این است که با استفاده از دانش روز، افزایش بهره‌وری، توسعه فرآوری محصولات و ایجاد ارزش افزوده، سهم بیشتری از منافع اقتصادی تولید نصیب خود کشاورزان شود و سود اصلی حاصل از این چرخه اقتصادی به تولیدکننده برسد.
زعفران تربت‌جام با وجود ظرفیت بالای تولید و سهم مهمی که در اقتصاد کشاورزی منطقه دارد، همچنان با چالش‌هایی روبه‌روست که مانع بهره‌مندی کشاورزان از ارزش واقعی این محصول شده است. کاهش ۳۰ درصدی قیمت در فصل برداشت، محدودیت‌های آبیاری، خام‌فروشی، ضعف برندسازی و موانع صادراتی نشان می‌دهد که افزایش تولید به تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده رونق اقتصادی زعفران‌کاران باشد.
اگر قرار است طلای سرخ برای تولیدکنندگان نیز به ثروت تبدیل شود، باید حلقه‌های مفقوده این زنجیره از تأمین آب و حمایت از کشاورز تا توسعه صنایع تبدیلی، فرآوری دارویی، اسانس‌گیری و تسهیل صادرات تکمیل شود. تربت‌جام ظرفیت تولید زعفران باکیفیت را دارد، اما پرسش اصلی همچنان باقی است؛ چه زمانی ارزش افزوده طلای سرخ به جای توقف در حلقه‌های تجاری، به سفره همان کشاورزانی بازمی‌گردد که آن را تولید می‌کنند؟